بهترین اقتباسهای سینمایی «ادیسه» که قبل از فیلم نولان ببینید
با نزدیک شدن به زمان اکران یکی از بحثبرانگیزترین فیلمهای سال، یعنی «ادیسه» (Odyssey) ساخته کریستوفر نولان، هیجان طرفداران سینما هر روز بیشتر میشود. بسیاری این پروژه را بلندپروازانهترین اثر کارگردان «شوالیه تاریکی» (The Dark Knight) میدانند؛ فیلمی که قرار است حماسه جاودانه هومر، شاعر بزرگ یونان باستان، را با مقیاسی بیسابقه روی پرده سینما بیاورد. نولان این بار به سراغ یکی از تاثیرگذارترین آثار ادبی تاریخ رفته؛ شعری حماسی که حدود هشت قرن پیش از میلاد نوشته شد و هنوز هم الهامبخش نویسندگان و فیلمسازان سراسر جهان است.
با این حال، ادیسه نولان نخستین اقتباس سینمایی از سفر پرماجرای اودیسئوس، پادشاه ایتاکا، نخواهد بود. هالیوود طی دهههای گذشته بارها این داستان کلاسیک را با نگاهها و سبکهای متفاوت بازآفرینی کرده است.
بعضی فیلمسازان، روایت هومر را به خیابانهای نیویورک دهه ۷۰ بردهاند، بعضی دیگر آن را به یک کمدی عامهپسند یا حتی یک انیمیشن خانوادگی تبدیل کردهاند. گروهی تلاش کردهاند به متن اصلی وفادار بمانند و برخی نیز فقط از ساختار و مضامین آن الهام گرفتهاند. وجه مشترک تمام این آثار یک چیز است؛ اینکه برای زنده نگه داشتن روح ادیسه، همیشه لازم نیست واو به واو از شعر هومر پیروی کنید.
۱. «ای برادر، کجایی؟» (O Brother, Where Art Thou)
- سال اکران: ۲۰۰۰
- کارگردان: جوئل کوئن
- بازیگران: جورج کلونی، جان تورتورو، تیم بلیک نلسون
- امتیاز کاربران IMDb به فیلم: ۷.۷ از ۱۰
- امتیاز راتن تومیتوز به فیلم: ۷۸ از ۱۰۰
برادران کوئن در «ای برادر، کجایی؟» یکی از خلاقانهترین اقتباسهای مدرن از ادیسه را ارائه کردند. جورج کلونی در نقش اولیس اورت مکگیل ظاهر میشود؛ زندانی خوشزبان و زیرکی که همراه دو همدستش، پیت و دلمار، از اردوگاه کار اجباری فرار میکند تا پیش از ازدواج دوباره همسرش به خانه برسد.
ای برادر، کجایی؟ هنوز هم یکی از ماندگارترین فیلمهای دو دهه اخیر محسوب میشود؛ اثری که موسیقی بلوز، طنز گزنده و فضای جنوب آمریکا را به شکلی درخشان با یک روایت اسطورهای ترکیب میکند.
فیلم در عین اینکه هویت کاملا آمریکایی خود را حفظ میکند، ساختار سفر اودیسئوس را نیز به شکلی هوشمندانه بازآفرینی میکند. فروشنده یکچشم انجیل با بازی جان گودمن، نسخه امروزی سایکلوپ یا همان غول یکچشم است و سه زن آوازخوان کنار رودخانه، یادآور سیرنهایی هستند که دریانوردان را با آوازشان به کام مرگ میکشیدند. نتیجه، یکی از بهترین نمونههای اقتباس پستمدرن در تاریخ سینما است؛ فیلمی که نشان میدهد چگونه میتوان اثری کلاسیک را کاملا از نو خلق کرد، بدون اینکه روح آن از بین برود.
۲. «فیلم باباسفنجی شلوار مکعبی» (The SpongeBob SquarePants Movie)
- سال اکران: ۲۰۰۴
- کارگردان: استیون هیلنبرگ
- بازیگران: تام کنی، بیل فیجرباک، کلنسی براون
- امتیاز کاربران IMDb به فیلم: ۷.۲ از ۱۰
- امتیاز راتن تومیتوز به فیلم: ۶۸ از ۱۰۰
شاید در نگاه اول عجیب به نظر برسد، اما فیلم باباسفنجی شلوار مکعبی یکی از هوشمندانهترین برداشتهای آزاد از ادیسه به شمار میرود. بیشتر مخاطبان این انیمیشن را صرفا یک ماجراجویی بامزه و کودکانه میدانند، اما داستان آن تقریبا بر همان الگوی سفر قهرمان در شعر هومر استوار شده است.
باب اسفنجی و پاتریک برای نجات بیکینی باتم راهی سفری پرخطر میشوند؛ سفری که در هر مرحله، آزمون تازهای پیش روی آنها قرار میدهد و شباهت زیادی به ماجراهای اودیسئوس دارد.
فیلم با ظرافت زیادی از عناصر مشهور ادیسه استفاده میکند. از کیسه جادویی باد گرفته تا جزیرههایی که هر کدام یادآور یکی از توقفهای سفر اودیسئوس هستند. حتی برخی موجودات دریایی، نقش سیرنها و دیگر موجودات افسانهای را بر عهده گرفتهاند. به همین دلیل، طرفداران هنوز هم پس از سالها مشغول کشف ارجاعهای پنهان این انیمیشن به اسطورهشناسی یونان هستند. شاید دفعه بعد که فیلم را تماشا میکنید، شما هم جزئیات تازهای پیدا کنید.
۳. «سلحشوران» (The Warriors)
- سال اکران: ۱۹۷۹
- کارگردان: والتر هیل
- بازیگران: مایکل بک، جیمز رمار، دورسی رایت
- امتیاز کاربران IMDb به فیلم: ۷.۵ از ۱۰
- امتیاز راتن تومیتوز به فیلم: ۷۸ از ۱۰۰
سلحشوران ساخته والتر هیل یکی از شاخصترین آثار اکشن دهه ۷۰ است؛ فیلمی که با هوشمندی، سفر پرماجرای اودیسئوس را از آبهای مدیترانه به خیابانهای تاریک نیویورک منتقل میکند. داستان درباره یک باند خیابانی از کنی آیلند است که به اشتباه متهم به قتل یکی از رهبران بزرگ باندها میشود. حالا اعضای این گروه باید در حالی که تمام باندهای شهر به دنبال شکارشان هستند، خود را به قلمروشان برسانند.
این ایده ساده، به یکی از پرهیجانترین داستانهای بقا در تاریخ سینما تبدیل میشود؛ روایتی که در هسته خود همان مفهوم آشنای بازگشت به خانه را دنبال میکند؛ مفهومی که ستون اصلی ادیسه هومر نیز به شمار میرود.
البته سالهاست میان علاقهمندان سینما درباره منبع الهام اصلی سلحشوران بحث وجود دارد. برخی معتقدند فیلم بیش از آنکه از ادیسه تاثیر گرفته باشد، به کتاب آناباسیس نوشته گزنفون شباهت دارد. با این حال، شباهتهای ساختاری میان فیلم و حماسه هومر را نمیتوان نادیده گرفت. مبارزه برای زنده ماندن، عبور از سرزمینی بیگانه و تلاش برای رسیدن به خانه، قلب تپنده هر دو روایت است. همین موضوع باعث شده سلحشوران همچنان یکی از جذابترین اقتباسهای مدرن از مضامین اسطورهای یونان باستان باشد.
۴. «اولیس» (Ulysses)
- سال اکران: ۱۹۵۴
- کارگردان: ماریو کامرینی
- بازیگران: سیلوانا مانگانو، کرک داگلاس، آنتونی کوئین
- امتیاز کاربران IMDb به فیلم: ۶.۶ از۱۰
- امتیاز راتن تومیتوز به فیلم: ۵۲ از ۱۰۰
سالها پیش از آنکه فیلمهایی مانند «تروآ» (Troy) یا پروژه بلندپروازانه کریستوفر نولان به سراغ اسطورههای یونان بروند، ماریو کامرینی با ساخت اولیس یکی از نخستین و بهترین فیلم های اقتباسی از ادیسه هومر را روی پرده آورد.
این فیلم که در سال ۱۹۵۴ با بازی کرک داگلاس، سیلوانا مانگانو و آنتونی کوئین ساخته شد، با وجود محدودیتهای فنی و بودجهای آن دوران، توانست دنیایی خلق کند که همچنان حالوهوای اسطورههای یونان را حفظ کرده است.
جلوههای ویژه فیلم شاید امروز ساده به نظر برسند، اما در زمان خود دستاوردی چشمگیر محسوب میشدند. استفاده از سواحل واقعی مدیترانه، دکورهای عظیم و ماکتهای بزرگ کشتی، به فیلم مقیاسی بخشید که برای مخاطبان دهه ۵۰ شگفتانگیز بود.
مهمتر از همه اینکه اولیس نشان داد چگونه میتوان یک شعر حماسی ۲۴ بخشی را در قالب یک فیلم سینمایی روایت کرد، بدون آنکه انسجام داستان از بین برود. به همین دلیل، این اثر هنوز هم یکی از مهمترین فیلمهای کلاسیک اقتباسی از ادیسه به شمار میرود.
۵. «بازگشت» (The Return)
- سال اکران: ۲۰۲۴
- کارگردان: اوبرتو پازولینی
- بازیگران: ریف فاینز، ژولیت بینوش، چارلی پلامر
- امتیاز کاربران IMDb به فیلم: ۶.۳ از ۱۰
- امتیاز راتن تومیتوز به فیلم: ۷۸ از ۱۰۰
فیلم بازگشت یکی از متفاوتترین اقتباسهای سالهای اخیر از ادیسه است؛ اثری که برخلاف بیشتر نسخههای سینمایی، تمرکز خود را نه بر ماجراجوییهای اودیسئوس، بلکه بر بازگشت او به خانه میگذارد.
ریف فاینز در نقش اودیسئوس ظاهر میشود؛ جنگجویی که پس از بیست سال دوری، سرانجام به ایتاکا بازمیگردد، اما دیگر شباهتی به مردی که روزی خانه را ترک کرده بود ندارد. ژولیت بینوش نیز در نقش پنلوپه، همسری را بازی میکند که سالها چشمانتظار بازگشت شوهرش مانده است.
برخلاف بسیاری از آثار این فهرست، بازگشت علاقه چندانی به نبرد با هیولاها، موجودات افسانهای یا ماجراجوییهای خارقالعاده ندارد. فیلم بیشتر بر زخمهای روحی اودیسئوس، بحران هویت او و پیامدهای روانی سالها جنگ تمرکز میکند؛ مردی که جنگ او را چنان تغییر داده که حتی در خانه خود نیز احساس غریبه بودن دارد.
همین رویکرد باعث شد فیلم واکنشهای متفاوتی از سوی منتقدان و مخاطبان دریافت کند. برخی حذف بخشهای فانتزی داستان را نقطه ضعف اثر دانستند، اما عدهای دیگر همین نگاه واقعگرایانه را مهمترین ویژگی آن میدانند. در هر صورت، بازگشت یکی از متفاوتترین اقتباسهای سینمایی از ادیسه است؛ فیلمی که به جای نمایش قهرمانی افسانهای، تصویری انسانی از مردی ارائه میدهد که پس از سالها نبرد، باید راهی برای زندگی دوباره پیدا کند.
