سبته (Ceuta) کجاست و چرا خبرساز شده است؟
سبته که در زبان اسپانیایی «سئوتا» تلفظ میشود، شهری کوچک در شمال آفریقاست که با وجود هممرز بودن با مراکش، بخشی رسمی از اسپانیا و اتحادیه اروپاست. همین موقعیت عجیب، سبته را به یکی از حساسترین مرزهای جهان تبدیل کرده است؛ جایی که فاصله میان آفریقا و اروپا نه صدها کیلومتر دریا، بلکه فقط یک حصار مرزی است. ورود دهها هزار مهاجر در مدت کوتاهی، مرگ شماری از آنها و اختلافات حقوقی درباره بازگرداندن تازهواردان، بار دیگر نام این شهر را به صدر خبرهای جهان آورده است.
سبته دقیقاً کجاست؟
آیا سبته واقعاً بخشی از اسپانیاست؟
سبته چگونه به بخشی از اسپانیا تبدیل شد؟
آیا مراکش مالکیت اسپانیا بر سبته را قبول دارد؟
چرا سبته این روزها خبرساز شده است؟
چه چیزی باعث شد ناگهان این همه مهاجر به سمت سبته حرکت کنند؟
آیا برنامه اقامت قانونی اسپانیا شامل مهاجران سبته میشود؟
چه برنامهای برای مهاجران تازهوارد وجود دارد؟
آیا مهاجران پس از ورود به سبته میتوانند آزادانه به اروپا بروند؟
سبته عضو اتحادیه اروپاست، اما یک استثنای مهم دارد
شهری که چند فرهنگ در آن کنار هم زندگی میکنند
چرا سرنوشت سبته برای کل اروپا مهم است؟
جمعبندی؛ سبته نقطهای کوچک با اهمیتی بسیار بزرگ
سبته دقیقاً کجاست؟
سبته در ساحل شمالی آفریقا و در ورودی دریای مدیترانه قرار دارد. این شهر از جنوب و غرب با مراکش هممرز است و از شمال و شرق به دریا میرسد. آن سوی تنگه جبلالطارق، سرزمین اصلی اسپانیا قرار گرفته است؛ بنابراین برای رسیدن زمینی از سبته به دیگر شهرهای اسپانیا باید ابتدا وارد مراکش شد یا از مسیر دریایی عبور کرد.
مساحت سبته کمتر از ۲۰ کیلومتر مربع است، اما حدود ۸۵ هزار نفر در آن زندگی میکنند. به بیان ساده، با شهری بسیار کوچک، متراکم و محصور میان دریا و خاک مراکش روبهرو هستیم. سبته به همراه ملیلیه، دیگر شهر اسپانیایی در شمال آفریقا، تنها مرز زمینی اتحادیه اروپا با قاره آفریقا را تشکیل میدهد.
از نظر جغرافیایی، سبته را نمیتوان یک «جزیره» دانست. این شهر به خاک آفریقا متصل است و به همین دلیل معمولاً از آن بهعنوان برونبوم یا قلمرو جداافتاده اسپانیا یاد میشود. موقعیت سبته در دهانه تنگه جبلالطارق باعث شده از دوران باستان تا امروز ارزش تجاری و نظامی زیادی داشته باشد؛ هر قدرتی که این نقطه را کنترل کند، به یکی از مهمترین گذرگاههای دریایی جهان نزدیک است.
آیا سبته واقعاً بخشی از اسپانیاست؟
بله؛ سبته مستعمره، کشور مستقل یا سرزمینی اجارهای نیست. بر اساس قوانین اسپانیا، این شهر بخشی جداییناپذیر از خاک این کشور محسوب میشود و ساکنان اسپانیایی آن از همان تابعیت و حقوق شهروندان دیگر مناطق اسپانیا برخوردارند.
البته ساختار اداری سبته کمی متفاوت است. این شهر در سال ۱۹۹۵ با تصویب «اساسنامه خودمختاری سبته» به یک شهر خودمختار تبدیل شد. خودمختاری در اینجا به معنای استقلال نیست؛ بلکه سبته میتواند بخشی از امور محلی خود، مانند شهرسازی، خدمات شهری، فرهنگ، گردشگری و برخی سیاستهای اجتماعی را اداره کند.
سبته یک مجمع محلی ۲۵ نفره دارد که اعضای آن با رأی مردم انتخاب میشوند. رئیس شهر و شورای حکومت نیز از دل همین ساختار سیاسی شکل میگیرند. بااینحال، موضوعاتی مانند دفاع، سیاست خارجی، کنترل مرز، تابعیت و بخش اصلی سیاست مهاجرتی همچنان در اختیار دولت مرکزی اسپانیاست.
در واقع، سبته از نظر اداری جایی میان یک شهرداری بزرگ و یک منطقه خودمختار اسپانیا قرار میگیرد. این شهر برخی اختیارات منطقهای را دارد، اما قدرت قانونگذاری آن بهاندازه مناطق خودمختاری مانند کاتالونیا، اندلس یا باسک نیست.
سبته چگونه به بخشی از اسپانیا تبدیل شد؟
تاریخ سبته فقط به اسپانیا و مراکش محدود نمیشود. موقعیت استراتژیک شهر باعث شده تمدنها و حکومتهای مختلف برای کنترل آن رقابت کنند. فنیقیها، کارتاژیها، رومیها، بیزانسیها، حکومتهای اسلامی شمال آفریقا و سپس پرتغالیها، در دورههای مختلف بر این منطقه مسلط بودهاند. آثار این گذشته چندلایه هنوز در دیوارها، قلعهها، حمامهای عربی و بناهای مذهبی شهر دیده میشود.
نقطه عطف مهم در تاریخ جدید سبته سال ۱۴۱۵ بود؛ زمانی که پادشاهی پرتغال شهر را تصرف کرد. این رویداد یکی از نخستین گامهای پرتغال برای گسترش نفوذ دریایی و آغاز عصر اکتشافات به شمار میرود. سبته برای پرتغالیها هم پایگاه نظامی بود و هم دریچهای برای تجارت و حرکت بهسوی سواحل آفریقا.
در سال ۱۵۸۰، تاجوتخت پرتغال و اسپانیا تحت فرمان یک پادشاه قرار گرفتند و سبته نیز وارد ساختار پادشاهی مشترک ایبری شد. وقتی پرتغال در سال ۱۶۴۰ استقلال خود را دوباره به دست آورد، سبته برخلاف بسیاری از قلمروهای پرتغالی ترجیح داد زیر حاکمیت پادشاه اسپانیا باقی بماند. سرانجام در پیمان لیسبون سال ۱۶۶۸، کنترل اسپانیا بر سبته به رسمیت شناخته شد.
یک یادگار جالب از گذشته پرتغالی شهر همچنان باقی مانده است: پرچم سبته شباهت زیادی به پرچم شهر لیسبون دارد و نشان آن نیز ریشه پرتغالی دارد. یعنی سبته امروز اسپانیایی است، اما پرچمش هنوز داستان دوران پرتغال را روایت میکند.
آیا مراکش مالکیت اسپانیا بر سبته را قبول دارد؟
مراکش سبته و ملیلیه را بخشی طبیعی از جغرافیای خود میداند و حاکمیت اسپانیا بر آنها را بهطور کامل به رسمیت نمیشناسد. از نگاه رباط، حضور اسپانیا در این دو شهر ادامه حضور تاریخی یک قدرت اروپایی در شمال آفریقاست. اسپانیا در مقابل میگوید سبته قرنها پیش از شکلگیری کشور مدرن مراکش تحت حاکمیت اسپانیا بوده و وضعیت آن قابل مقایسه با مستعمرات جدید اروپایی نیست.
این اختلاف معمولاً در سطح دیپلماتیک کنترل میشود، اما در زمان تنش میان دو کشور دوباره اهمیت پیدا میکند. کنترل مهاجرت نیز یکی از مهمترین ابزارهای چانهزنی در روابط مادرید و رباط است؛ زیرا پلیس و نیروهای مرزی مراکش نقش مهمی در جلوگیری از حرکت مهاجران بهسوی حصارها و سواحل سبته دارند.
در بحران سال ۲۰۲۱، بیش از ۸ هزار نفر در مدت کوتاهی وارد سبته شدند؛ اتفاقی که همزمان با اختلاف اسپانیا و مراکش بر سر صحرای غربی رخ داد و بسیاری آن را نوعی فشار سیاسی از سوی رباط دانستند. درباره موج جدید مهاجرت در سال ۲۰۲۶ نیز چنین گمانهزنیهایی مطرح شده، اما تا زمان انتشار این مطلب مدرک قطعی برای اینکه دولت مراکش عمداً مرز را باز کرده باشد، ارائه نشده است. مقامهای مراکشی نیز گفتهاند ورود گسترده مهاجران برخلاف خواست آنها بوده است.
چرا سبته این روزها خبرساز شده است؟
در روزهای پایانی ژوئیه ۲۰۲۶، هزاران نفر از نقاط مختلف مراکش به حوالی مرز سبته رفتند و تلاش کردند از طریق خشکی یا شناکردن در دریا وارد این شهر شوند. شدت ورودها در مدت کوتاهی آنقدر زیاد بود که ظرفیت نیروهای مرزی، مراکز پذیرش و خدمات شهری سبته عملاً پاسخگوی وضعیت نبود.
وزارت کشور اسپانیا تعداد افرادی را که از صبح پنجشنبه وارد سبته شدند حدود ۵۰ هزار نفر برآورد کرد، درحالیکه رئیس دولت محلی سبته رقم ورودها را تا ۶۰ هزار نفر اعلام کرد؛ عددی معادل حدود ۷۰ درصد جمعیت معمول شهر. دولت اسپانیا اعلام کرد تا عصر جمعه حدود ۴۸ هزار و ۳۰۰ نفر دوباره به مراکش بازگشتهاند. این آمارها اولیهاند و ممکن است با تکمیل شناساییها تغییر کنند.
بخشی از افراد از میان یا اطراف موانع ساحلی عبور کردند و گروهی نیز ساعتها در آب شنا کردند تا به سواحل سبته برسند. دستکم ۵۷ نفر در این مسیر جان باختند؛ برخی غرق شدند و برخی دیگر هنگام ازدحام در اطراف موجشکن و حصار مرزی زیر دستوپا ماندند. تصاویر کفشها، لباسها و وسایل رهاشده در آب، بحران سبته را به یکی از تکاندهندهترین رویدادهای مهاجرتی سال تبدیل کرد.
اسپانیا نیروهای نظامی و پلیس بیشتری به منطقه فرستاد. پدرو سانچز، نخستوزیر اسپانیا، نیز به سبته رفت و ورود گسترده از مرز را نقض تمامیت ارضی کشورش توصیف کرد. دولت اسپانیا همزمان روند بازگرداندن مهاجرانی را که واجد شرایط ماندن نبودند سرعت بخشید و اعلام کرد این اقدامات با همکاری مراکش انجام میشود.
چه چیزی باعث شد ناگهان این همه مهاجر به سمت سبته حرکت کنند؟
هنوز نمیتوان تنها یک عامل را مسئول اتفاقات سبته دانست، اما چند عامل در کنار یکدیگر موج بزرگ مهاجرت را شکل دادهاند.
شایعه بازشدن مرز در شبکههای اجتماعی
پستها و پیامهایی در شبکههای اجتماعی منتشر شده بود که ادعا میکرد مسیر ورود به سبته باز شده یا پلیس اسپانیا دیگر اجازه بازگرداندن افرادی را که از راه دریا میرسند ندارد. انتشار سریع این پیامها باعث شد شمار زیادی از جوانان مراکشی تصور کنند فرصتی استثنایی برای ورود به اروپا ایجاد شده است.
برخی افراد از ماهها قبل برای عبور دریایی آماده شده بودند، شنا تمرین کرده و درباره مسیرها، جریان آب و تجهیزات لازم در فضای مجازی اطلاعات ردوبدل میکردند. آرامبودن نسبی دریا در روزهای بحران نیز به حرکت گستردهتر افراد کمک کرد.
برداشت اشتباه از حکم دادگاه عالی اسپانیا
دادگاه عالی اسپانیا در ژوئیه ۲۰۲۶ رأی داد که مهاجران رهگیریشده در دریا را نمیتوان دقیقاً با همان سازوکاری بازگرداند که برای افراد عبورکرده از حصار زمینی استفاده میشود. آنها باید روند قانونی و بررسی فردی را طی کنند.
این حکم به معنای اقامت آزاد، دریافت خودکار پناهندگی یا انتقال قطعی به خاک اصلی اسپانیا نبود؛ بااینحال، شبکههای قاچاق انسان و برخی صفحات اجتماعی آن را بهصورت «مصونیت از بازگرداندن» معرفی کردند. کارشناسان حقوقی تأکید کردهاند که رأی دادگاه مانع اخراج نهایی افراد فاقد شرایط قانونی نمیشود؛ فقط بازگرداندن فوری و بدون طی تشریفات را محدود میکند.
بیکاری و شکاف اقتصادی
بخش قابلتوجهی از تازهواردان را جوانان مراکشی تشکیل میدادند که به امید یافتن شغل و زندگی بهتر راهی سبته شده بودند. اختلاف درآمد، فرصتهای شغلی و خدمات عمومی میان دو سوی مرز، سبته را به مقصدی بسیار وسوسهکننده تبدیل کرده است.
برای فردی که در چند کیلومتری سبته زندگی میکند، اروپا یک مقصد دور و انتزاعی نیست؛ چراغهایش از ساحل دیده میشود. همین نزدیکی باعث میشود شایعهای درباره بازشدن مرز بتواند ظرف چند ساعت هزاران نفر را به حرکت درآورد.
آیا برنامه اقامت قانونی اسپانیا شامل مهاجران سبته میشود؟
یکی از شایعات مهم این بود که دولت اسپانیا قصد دارد همه مهاجران غیرقانونی را عفو کند و به آنها اجازه اقامت بدهد. این ادعا درباره تازهواردان سبته درست نیست.
برنامه ساماندهی مهاجران بدون مدرک اسپانیا فقط شامل کسانی میشود که پیش از اول ژانویه ۲۰۲۶ وارد کشور شده و بتوانند ثابت کنند دستکم پنج ماه در اسپانیا زندگی کردهاند. بنابراین افرادی که در موج اخیر از مرز سبته عبور کردهاند، تنها به دلیل ورود به خاک اسپانیا مشمول این برنامه نمیشوند.
به همین دلیل عبور از حصار یا رسیدن به ساحل سبته برابر با دریافت اقامت، اجازه کار یا سفر آزادانه در اروپا نیست. حتی کسانی که موفق میشوند وارد شهر شوند، ممکن است برای مدتی طولانی در فرایندهای اداری و حقوقی باقی بمانند.
چه برنامهای برای مهاجران تازهوارد وجود دارد؟
برای همه تازهواردان یک مسیر واحد وجود ندارد. وضعیت هر فرد بر اساس سن، تابعیت، نحوه ورود، احتمال نیاز به حمایت بینالمللی و امکان بازگرداندن بررسی میشود.
بازگشت داوطلبانه یا بازگرداندن به مراکش
بخش عمده افرادی که در موج اخیر وارد سبته شدند، در کمتر از دو روز به مراکش بازگشتند. نبود غذا و محل اسکان، بستهماندن مسیر انتقال به سرزمین اصلی اسپانیا و حضور گسترده نیروهای امنیتی باعث شد بسیاری بهصورت داوطلبانه عقبنشینی کنند.
افرادی که باقی ماندهاند ابتدا باید شناسایی شوند. در صورتی که درخواست پناهندگی نداشته باشند یا شرایط قانونی دریافت حمایت را احراز نکنند، امکان بازگرداندن آنها وجود دارد. دولت اسپانیا گفته است روند بازگشت با همکاری مقامهای مراکشی تسریع میشود.
انتقال به مراکز موقت پذیرش
بزرگسالانی که امکان بازگرداندن فوری آنها وجود ندارد ممکن است به مرکز اقامت موقت مهاجران سبته، معروف به CETI، یا دیگر مراکز اضطراری منتقل شوند. در این مراکز، هویت، وضعیت پزشکی، درخواست احتمالی پناهندگی و شرایط حقوقی افراد بررسی میشود.
حضور در CETI به معنای پذیرفتهشدن درخواست پناهندگی نیست. برخی افراد پس از بررسی به کشور مبدأ بازگردانده میشوند، برخی وارد روند پناهندگی میشوند و عدهای ممکن است برای مدت طولانی در بلاتکلیفی حقوقی باقی بمانند. خبرگزاری آسوشیتدپرس گزارش داده است افرادی که در سبته باقی بمانند یا در نهایت بازگردانده میشوند یا با دورهای طولانی از بلاتکلیفی و اقامت در مراکز دولتی مواجه خواهند شد.
وضعیت متفاوت کودکان بدون همراه
کودکان و نوجوانانی که بدون والدین یا سرپرست وارد سبته شدهاند، مشمول حمایتهای ویژهاند و نمیتوان با آنها مانند مهاجران بزرگسال برخورد کرد. ابتدا سن و هویت آنها بررسی میشود و سپس تحت سرپرستی نظام حمایت از کودکان قرار میگیرند.
اسپانیا در سال ۲۰۲۵ سازوکاری برای تقسیم مسئولیت نگهداری از کودکان مهاجر بدون همراه میان مناطق مختلف کشور تصویب کرد. ظرفیت عادی تعیینشده برای سبته فقط ۲۷ کودک است. هرگاه تعداد کودکان تحت سرپرستی یک منطقه از سه برابر ظرفیت عادی عبور کند، امکان اعلام «وضعیت فوقالعاده مهاجرتی» و فعالشدن انتقال اجباری کودکان به دیگر مناطق اسپانیا وجود دارد.
طبق این سازوکار، کودکی که وارد منطقهای با وضعیت فوقالعاده شده است باید حداکثر ظرف ۱۵ روز پس از ثبت در سامانه کودکان خارجی بدون همراه، برای انتقال به یکی از مناطق دیگر تعیین تکلیف شود. این برنامه تنها برای کودکان بدون همراه است و شامل تمام مهاجران بزرگسال نمیشود.
حتی پیش از موج بیسابقه اخیر، مقامهای سبته اعلام کرده بودند مراکز نگهداری کودکان بدون همراه با ظرفیتی معادل ۲۴ برابر حد معمول فعالیت میکنند. به همین دلیل تعیین سن، شناسایی کودکان واقعی و انتقال سریع آنها به مراکز مناسب، یکی از پیچیدهترین بخشهای مدیریت بحران خواهد بود.
آیا مهاجران پس از ورود به سبته میتوانند آزادانه به اروپا بروند؟
خیر. سبته بخشی از اسپانیا و اتحادیه اروپاست، اما رسیدن به آن به معنای دسترسی خودکار به مادرید، پاریس یا دیگر شهرهای اروپا نیست. ارتباط دریایی و هوایی سبته با خاک اصلی اسپانیا تحت کنترل است و مهاجران فاقد مدارک لازم نمیتوانند صرفاً با خرید بلیت از شهر خارج شوند.
این نکته یکی از تفاوتهای مهم سبته با تصوری است که در شبکههای اجتماعی ساخته شده بود. بسیاری از مهاجران گمان میکردند پس از ورود به شهر، مسیرشان به خاک اصلی اروپا باز خواهد شد؛ درحالیکه عملاً در منطقهای کوچک میان مرز بسته مراکش و کنترلهای اسپانیا گرفتار شدند. مقامهای اسپانیا نیز تأکید کردهاند که اثر اصلی بحران در خود سبته باقی میماند و انتقال گسترده مهاجران به قاره اروپا در کار نیست.
سبته عضو اتحادیه اروپاست، اما یک استثنای مهم دارد
سبته بهعنوان بخشی از اسپانیا در محدوده سیاسی اتحادیه اروپا قرار دارد، اما عضو قلمرو گمرکی اتحادیه اروپا نیست. به همین دلیل قوانین گمرکی و مالیاتی آن با سرزمین اصلی اسپانیا تفاوت دارد و شهر از مزایای یک بندر آزاد و نرخهای مالیاتی ویژه برخوردار است.
کالاهای مبادلهشده میان سبته و قلمرو گمرکی اتحادیه اروپا نیز تابع مقررات خاصی هستند. همین وضعیت ویژه باعث شده اقتصاد شهر تا حد زیادی به تجارت، خدمات دولتی، بندر، گردشگری و مبادلات مرزی وابسته باشد.
این ترکیب عجیب را میتوان در یک جمله خلاصه کرد: سبته از نظر سیاسی اروپایی، از نظر جغرافیایی آفریقایی و از نظر گمرکی دارای مقرراتی متفاوت از بخش اصلی اتحادیه اروپاست.
شهری که چند فرهنگ در آن کنار هم زندگی میکنند
جمعیت سبته ترکیبی از مسیحیان، مسلمانان، یهودیان و هندوهاست. زبان رسمی شهر اسپانیایی است، اما عربی مراکشی یا «دارجه» نیز در محلهها و بازارهای شهر بهوفور شنیده میشود.
کلیساها، مساجد، کنیسهها و معابد هندو در فاصلهای کوتاه از یکدیگر قرار دارند. دیوارهای سلطنتی، خندقهای قابل کشتیرانی، حمامهای عربی، کلیسای جامع و استحکامات کوه آچو نیز تاریخ چندلایه شهر را نشان میدهند. سبته فقط یک حصار مرزی نیست؛ شهری با هویت محلی، بناهای تاریخی و فرهنگی شکلگرفته در محل برخورد اروپا، آفریقا، مسیحیت و اسلام است.
چرا سرنوشت سبته برای کل اروپا مهم است؟
آنچه در سبته رخ میدهد معمولاً در محدوده یک شهر کوچک باقی نمیماند. این منطقه همزمان مرز اسپانیا، اتحادیه اروپا و حوزه سیاسی شنگن است. هر بحران در این نقطه میتواند بر روابط اسپانیا و مراکش، سیاست مهاجرتی اروپا و کنترل مرزهای کشورهای دیگر اثر بگذارد.
پس از موج اخیر، ایتالیا از بازگرداندن موقت برخی کنترلهای مرزی با اسپانیا خبر داد و فرانسه نیز حضور پلیس در مرز اسپانیا را افزایش داد. این واکنشها نشان داد حتی زمانی که بیشتر مهاجران در خود سبته باقی میمانند یا بازمیگردند، ترس از حرکت احتمالی آنها میتواند بهسرعت به یک مسئله سیاسی اروپایی تبدیل شود.
سبته همچنین نشان میدهد کنترل مرز فقط با ساخت حصار ممکن نیست. اختلاف شدید اقتصادی، شبکههای قاچاق، شایعات فضای مجازی، قوانین پیچیده مهاجرت و روابط سیاسی میان کشورها میتوانند در چند ساعت مقاومترین مرزها را با بحران مواجه کنند.
جمعبندی؛ سبته نقطهای کوچک با اهمیتی بسیار بزرگ
سبته شهری اسپانیایی در خاک آفریقاست؛ شهری خودمختار که از نظر سیاسی بخشی از اسپانیا و اتحادیه اروپا محسوب میشود، اما مرز زمینی آن مستقیماً به مراکش میرسد. پرتغال در قرن پانزدهم آن را تصرف کرد، شهر در قرن هفدهم بهطور رسمی در اختیار اسپانیا قرار گرفت و از سال ۱۹۹۵ دارای ساختار خودمختاری محلی است.
موج گسترده ورود مهاجران در تابستان ۲۰۲۶، سبته را بار دیگر به مرکز توجه جهان تبدیل کرد. بیشتر تازهواردان به مراکش بازگشتهاند، اما افراد باقیمانده باید فرایند شناسایی، بررسی پناهندگی یا بازگرداندن را طی کنند. کودکان بدون همراه نیز بر اساس سازوکار جداگانهای میان مناطق اسپانیا توزیع میشوند.
اهمیت سبته بسیار فراتر از اندازه آن است. این شهر جایی است که مرز میان اروپا و آفریقا، اختلاف تاریخی اسپانیا و مراکش، بحران مهاجرت، قوانین حقوق بشری و شکاف اقتصادی دو قاره همگی در فضایی کمتر از ۲۰ کیلومتر مربع به یکدیگر میرسند.
