تکیه معاون الملک کرمانشاه؛ دیدنی‌ها و راهنمای بازدید

تکیه معاون الملک یکی از برجسته‌ترین شاهکارهای معماری دوره قاجار به شمار می‌رود که در دل بافت کهن شهر کرمانشاه می‌درخشد. این بنا حدود ۶ متر پایین‌تر از سطح زمین احداث شده و با برخورداری از کاشی‌کاری‌های برجسته هفت‌رنگ با لعاب و رنگ‌های طبیعی، شهرتی بین‌المللی دارد. تلفیق بی‌نظیر حماسه‌های مذهبی عاشورا با اساطیر کهن ایرانی و روایت‌های ملی روی دیوارهای این عمارت، تکیه معاون الملک را به یک تابلوی نقاشی زنده و روایتی مصور از فرهنگ ایرانی‌اسلامی تبدیل کرده است.

این راهنمای جامع به شما کمک می‌کند پیش از سفر، با تاریخچه پرفرازونشیب، مسیر دسترسی، پلان سه‌گانه بنا و روایت‌های نهفته در پس هر کاشی آشنا شوید. با بررسی بخش‌های مختلف مجموعه و اطلاع از امکانات آن، می‌توانید بازدید خود را به شکلی هدفمند برنامه‌ریزی کنید و دیدن این اثر باشکوه را در کنار سایر جاهای دیدنی کرمانشاه در اولویت سفر خود قرار دهید.

تکیه معاون الملک کرمانشاه در یک نگاه

برای مرور سریع مشخصات کاربردی و فنی بنا، اطلاعات کلیدی مجموعه در جدول زیر گردآوری شده‌اند:

تکیه معاون الملک کجاست؟ آدرس و مسیر دسترسی

آدرس دقیق

تکیه معاون الملک در استان کرمانشاه، در بافت کهن شهر کرمانشاه و در محدوده‌ای استقرار یافته که از قدیم به «محله آبشوران» یا «چال سلیمان‌خان» شناخته می‌شد. ورودی‌های مجموعه در سه جبهه تعبیه شده‌اند: درِ غربی مشرف به خیابان حداد عادل، درِ شمالی رو به کوچه معاون الملک و درِ جنوبی متصل به کوچه ایلخانی. ورودی اصلی که گردشگران از آن وارد می‌شوند، همان درِ غربی واقع در خیابان حداد عادل است.

دسترسی با خودرو و حمل‌ونقل عمومی

برای عزیمت با خودروی شخصی، بهترین مسیر از سمت میدان آزادی (کانون حمل‌ونقل کرمانشاه) به سمت جنوب و ورود به خیابان مدرس یا بلوار نواب صفوی آغاز می‌شود. سپس با هدایت مسیر به‌سوی بلوار مطهری و خیابان حداد عادل به مقصد می‌رسید. به دلیل قرارگیری تکیه در معبری کم‌عرض و بافتی پرتردد، کوچه و خیابان روبروی تکیه جای پارک بسیار محدودی دارند. پیشنهاد می‌شود خودروی خود را در پارکینگ‌های عمومی خیابان مدرس یا پارکینگ طبقاتی شهرداری متوقف کرده و فاصله ۵۰۰ متری تا تکیه را پیاده طی کنید.

در صورت استفاده از ناوگان حمل‌ونقل عمومی، اتوبوس‌ها و تاکسی‌های خطی مسیر میدان آزادی به میدان غدیر (شهناز سابق) یا خطوط عبوری از خیابان مدرس در دسترس شما هستند. پس از پیاده‌شدن در چهارراه مدرس یا نزدیکی بازار سنتی، با چند دقیقه پیاده‌روی در بافت زنده محله آبشوران، به سردر مجموعه خواهید رسید.

ساعت بازدید، قیمت ورودی و شماره تماس

اطلاعات عملیاتی بازدید بر اساس آخرین بررسی‌ها و استعلامات در جدول زیر تجمیع شده است:

نکته: خرید یک نسخه بلیت ورودی، مجوز بازدید از تمامی فضاهای سه‌گانه تکیه و همچنین دو موزه مردم‌شناسی و پوشاک مستقر در بخش عباسیه را برای بازدیدکننده فراهم می‌آورد.

تاریخچه تکیه؛ از ساخت اولیه تا بازسازی

بانی تکیه چه کسی بود و معاون‌الملک که بود؟

سنگ‌بنای تکیه در سال‌های پایانی قرن سیزدهم خورشیدی گذاشته شد. بانی نخستین این عمارت مذهبی، حسین خان معین‌الرعایا بود. او قطعه زمینی را در گودی محله آبشوران برگزید تا حسینیه‌ای برای برپایی مجالس عزاداری محرم و ایجاد بستری برای حل‌وفصل اختلافات عشایری و قومی منطقه بنا نهد. معین‌الرعایا برای ساخت بنا از حضور معماری چیره‌دست به نام اصغر معمارباشی بهره گرفت و بنای حسینیه اولیه را حدود سال ۱۲۸۲ خورشیدی (۱۳۲۰ قمری) به پایان رساند. بنابراین، بانی و سازنده اولیه عمارت، معین‌الرعایا نام داشت و نباید او را با مالک و احیاگر بعدی اشتباه گرفت.

آسیب‌های دوران مشروطه و بازسازی بنا

با اوج‌گیری آتش جنبش مشروطه در غرب کشور، حسینیه معین‌الرعایا به پایگاه و پناهگاهی برای مخالفان مشروطه‌خواهی بدل گشت. همین امر سبب شد در سال ۱۲۸۷ خورشیدی، نیروهای طرفدار مشروطه به سرکردگی ظهیرالملک، عمارت را به توپ ببندند. گلوله‌باران بنا موجب آتش‌سوزی مهیبی شد که طی آن بخش اعظم آینه‌کاری‌ها، ارسی‌ها و سقف چوبی حسینیه سوخت و خاکستر شد.

پس از خاموشی ناآرامی‌ها و درگذشت حسین خان، برادر او میرزا حسن خان معینی ملقب به معاون الملک، سهام سایر وراث را خرید و مدیریت ملک را در اختیار گرفت. او تصمیم گرفت بنا را نه‌تنها مرمت، بلکه گسترش دهد. حسن خان برای جلوگیری از آسیب مجدد در حوادث مشابه، طرحی نو درانداخت و مصالح آسیب‌پذیر مانند آینه و گچ را با کاشی‌های مقاوم جایگزین ساخت.

او با دعوت از نام‌آورترین استادان روزگار همچون استاد محمد بنا، حسین نقاش تهرانی، سید ابوالقاسم مانی و حسین کاشی‌پز تهرانی، دیوارهای گچی را به بستری برای کاشی‌های نفیس بدل کرد. در خلال سال‌های ۱۳۰۷ تا ۱۳۲۰ خورشیدی، معاون‌الملک با خرید املاک مجاور، دو بخش نوبنیاد «زینبیه» و «عباسیه» را نیز به حسینیه متصل ساخت تا تکیه به فرم امروزی خود درآید.

عمارت عباسیه سال‌ها با نام «مدرسه علوم اسلامی حسن خان» پذیرای محصلان بود تا منافع آن صرف نگهداری مجموعه گردد. سرانجام این اثر در آذرماه ۱۳۵۴ خورشیدی با شماره ۹۴۵ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید.

خط زمانی تاریخچه تکیه (گاه‌شمار خورشیدی):

• ۱۲۸۲ خورشیدی: پایان ساخت بنای حسینیه نخستین به دست حسین خان معین‌الرعایا.
• ۱۲۸۷ خورشیدی: بمباران و تخریب وسیع مجموعه توسط نیروهای ظهیرالملک در جریان وقایع مشروطه.
• ۱۲۸۸ تا ۱۳۲۰ خورشیدی: تملک، آغاز بازسازی، الحاق بخش‌های زینبیه و عباسیه و اجرای کاشی‌کاری‌ها توسط حسن خان معاون الملک.
• ۱۳۵۴ خورشیدی: واگذاری به فرهنگ و هنر وقت و ثبت رسمی در سیاهه آثار ملی ایران.

معماری و پلان؛ بخش‌های تکیه چگونه به هم وصل می‌شوند؟

پلان تکیه معاون الملک بر اساس یک توالی خطی و پیوسته شکل گرفته که بازدیدکننده را در امتداد محوری هماهنگ از ورودی تا انتهای بنا هدایت می‌کند. کف مجموعه حدود ۶ متر پایین‌تر از سطح خیابان قرار دارد؛ تدبیری هوشمندانه که علاوه بر امکان هدایت آب قنات قدیمی آبشوران به داخل حوض‌ها، مانند عایقی طبیعی عمل کرده و مانع نفوذ سروصدای شلوغی بازار به فضاهای عبادی می‌شود.

مسیر حرکت از درِ غربی خیابان حداد عادل با فرود از ۱۷ پله سنگی عریض آغاز می‌گردد که شما را به صحن روباز «حسینیه» می‌رساند. در ضلع شرقی حسینیه، یک راهروی سرپوشیده قرار دارد که مانند مفصل ارتباطی عمل کرده و شما را به فضای مسقف و خنک «زینبیه» در مرکز مجموعه پیوند می‌دهد. در ادامه، با گذر از دهلیز خروجی زینبیه، وارد حیاط بزرگ و دلباز «عباسیه» می‌شوید که بخش پایانی و وسیع‌ترین قسمت تکیه است. این سازمان‌دهی فضایی متوالی، عبور از یک حیاط کوچک، رسیدن به فضایی بسته و گنبددار، و سپس گشایش ناگهانی در صحنی بزرگ و پرنور را رقم می‌زند.

(توضیح برای مدیر سایت: در صورت انتشار نقشه مسیر حرکت گردشگران در سایت، فایل مربوطه را با عنوان «نقشه شماتیک مسیر بازدید» بارگذاری فرمایید و از به‌کارگیری عنوان «پلان دقیق معماری» برای طرح‌های گرافیکی راهنما بپرهیزید.)

حسینیه؛ فضای آغاز بازدید

با پایین‌رفتن از ۱۷ پله سنگی پهن، سفر به درون مجموعه آغاز می‌شود. در سمت راست پله‌ها، سقاخانه‌ای پنج‌ضلعی با کاشی‌هایی منقش به تمثال حضرت ابوالفضل العباس (ع) و ماجرای آب آوردن برای تشنگان کربلا جا خوش کرده است. صحن حسینیه حیاطی کوچک و روباز محسوب می‌شود که دورتادور آن را غرفه‌ها و طاق‌نماهای دوطبقه فرا گرفته‌اند. این بخش اختصاصاً کانون گردهمایی دسته‌های عزاداری مردان بوده و سطوح دیوارهایش پوشیده از تصاویری از رجال، خلفا و مناسک سوگواری است.

زینبیه؛ فضای گنبددار مجموعه

از حسینیه با گذر از دهلیز میانی، به زینبیه می‌رسید؛ تنها فضای کاملاً سرپوشیده مجموعه که پلانی چهارگوش با طاق‌نماهای چلیپایی و گنبدی رفیع دارد. این بخش در ایام عزاداری به بانوان اختصاص می‌یافت؛ از همین رو در گذشته دری مستقل به کوچه مجاور داشت تا ورود و خروج بانوان به طبقه بالایی تداخلی با مردان نداشته باشد. مزار بانی بزرگ مجموعه، میرزا حسن خان معاون‌الملک، در گوشه ضلع شرقی این بخش آرمیده است. نوری که از پنجره‌های زیر گنبد به سطح کاشی‌های فیروزه‌ای می‌تابد، حسی روحانی بر این سرا حکمفرما می‌سازد.

عباسیه؛ صحن و فضاهای پیرامونی

با خروج از زینبیه، گستره وسیع صحن «عباسیه» پیش چشم نقش می‌بندد. حیاطی پرنور و فراخ با حوضی بیضی‌شکل در میانه و درختان زینتی که دورتادور آن عماراتی دوطبقه با ایوان‌های آجری ساخته شده‌اند. شاخصه بارز این صحن، ایوان ستون‌دار ضلع جنوبی است که دو ستون قطور آجریِ آن نگاه‌ها را خیره می‌کند. عباسیه علاوه بر برگزاری آیین‌های شبیه‌خوانی و تعزیه، امروز میزبان دو موزه غنی تاریخی است و نقش حیاط مرکزی تکیه را ایفا می‌کند.

کاشی‌کاری‌های تکیه؛ چه روایت‌هایی روی دیوارها می‌بینیم؟

بزرگ‌ترین وجه تمایز تکیه معاون الملک با تمامی تکایای جهان تشیع، گستره وسیع کاشی‌کاری‌های آن است. این کاشی‌ها به دو شیوه «هفت‌رنگ» و «برجسته زیرلعابی» تولید شده‌اند. استفاده استادکاران قاجاری از اکسیدهای معدنی، عصاره گیاهان و رنگ‌های طبیعی سبب شده تا رنگ مایه‌های لاجوردی، فیروزه‌ای، زرد قناری، ارغوانی و سبز زیتونی پس از یک قرن، درخشندگی اولیه خود را در برابر فرسایش اقلیمی حفظ کنند.

روایت‌های مذهبی و صحنه‌های آیینی

در و دیوارهای حسینیه و زینبیه گنجینه‌ای از وقایع مذهبی به شمار می‌آیند. در این نقوش، حوادث پرکشش کربلا همچون نبرد دلیرانه حضرت علی‌اکبر (ع)، کارزار حضرت قاسم (ع)، علمداری حضرت عباس (ع)، بازگشت اسب بی‌سوار (ذوالجناح) به خیام و حضور زعفر جنی در کربلا با دقت حیرت‌انگیزی بازآفرینی شده‌اند. بر دیواره بالادست، روایت‌های پیامبران اولوالعزم نظیر ذبح اسماعیل، معراج پیامبر اسلام و نجات یونس از شکم ماهی نقش بسته‌اند.

شخصیت‌ها، داستان‌ها و نقش‌های تاریخی

آنچه این تکیه را شگفت‌انگیز می‌سازد، پیوند مضامین اسلامی با عناصر ملیت ایرانی است. در بخش عباسیه، در کنار نگاره‌های دینی، نقوشی از پادشاهان ایران باستان همچون جمشید، کیخسرو، داریوش هخامنشی و صحنه‌هایی از رزم‌های شاهنامه فردوسی (مانند رستم و سهراب) پدیدار می‌شوند. علاوه بر این، پرتره دقیق ده‌ها تن از رجال، وزرا، شاهزادگان قاجاری، خوانین ایلات غرب و متولیان تکیه بر دیوارها جاودانه شده است؛ شیوه‌ای که در روزگار قاجار پیونددهنده مشروعیت حکومت، حماسه کهن و ایمان مذهبی قلمداد می‌شد.

راهنمای دیدن جزئیات در سه قاب منتخب

(توضیح برای مدیر سایت: لطفاً در این بخش، سه تصویر باکیفیت و تفکیک‌شده از این قاب‌ها بدون برش‌های بسیار بسته قرار گیرد و زیرنویس‌های تدوین‌شده بدون دستکاری زیر هر تصویر بیایند.)

• قاب اول – مجلس وعظ و سینه‌زنی (موقعیت: دیوار ضلع جنوبی حسینیه):
  موضوع نقش: تصویر اشرف‌الواعظین (خطیب صاحب‌نام قاجار) بر فراز منبر در حال قرائت مقتل، در حالی که جمعیت انبوهی از سینه‌زنان و قمه‌زنان با تن‌پوش‌های مشکی و سفید زیر پای او در حال عزاداری هستند.
  جزئیات دیدنی: دقت در تفاوت چین‌وچروک چهره سوگواران، ترسیم ابزار عزاداری دوره قاجار و درج ماده‌تاریخ منظوم احداث بنا به حروف ابجد در حاشیه پایینی تابلو.
• قاب دوم – حماسه عاشورا و ترکیب‌بند محتشم (موقعیت: دیواره شرقی زیر گنبد زینبیه):
  موضوع نقش: واقعه ظهر عاشورا، رجزخوانی امام حسین (ع) در برابر سپاهیان کوفه و بی‌تابی کاروان بانوان در خیمه‌گاه.
  جزئیات دیدنی: تلفیق بی‌نظیر فرم اسب‌ها و درفش‌های رزمی با کتیبه‌های بالادستیِ کاشی هفت‌رنگ که بندهای مشهور مرثیه محتشم کاشانی («باز این چه شورش است که در خلق عالم است») را با خط ثلث چشم‌نواز دربرگرفته‌اند.
• قاب سوم – داستان یوسف و زلیخا (موقعیت: طاق‌نمای ضلع غربی عباسیه):
  موضوع نقش: سیر دراماتیک قصه حضرت یوسف (ع) در پنج پرده متوالی، از رهاشدن در چاه کنعان تا خرامیدن در قصر زلیخا، بریدن دست زنان مصری و وصال فرجامین با پدر.
  جزئیات دیدنی: تنوع خارق‌العاده نقوش منسوجات، چهره‌پردازی فیگورها به سبک مینیاتورهای دوره ناصری و زمینه کاشی‌های زرد و ارغوانی که تحول بصری چشم‌نوازی در قیاس با فضای حسینیه پدید آورده است.

موزه‌های تکیه معاون الملک چه چیزهایی دارند؟

در صحن عباسیه، دو موزه تخصصی و فعال برپا شده که بازدید از آن‌ها ابعاد ناشناخته‌ای از زیست بومی زاگرس‌نشینان را هویدا می‌سازد. بر اساس بررسی‌های میدانی، فعالیت این دو موزه استمرار دارد و هزینه بازدید از آن‌ها در مبلغ بلیت ورودی تکیه منظور شده است.

موزه مردم‌شناسی

این موزه در سال ۱۳۶۹ خورشیدی در فضایی با مساحت ۲۰۰ مترمربع در ضلع جنوبی عباسیه تأسیس شد. تالار موزه دارای ۲۹ ویترین شیشه‌ای است که اشیای روزمره، شیوه‌های معیشت و صنایع دستی این دیار را پیش چشم قرار می‌دهند:

• انواع ادوات سنتی کشاورزی و دامداری (خیش، هرس، داس و زنگوله‌ها)
• ابزارهای روشنایی کهن (پیه‌سوزهای مفرغی، چراغ‌های لمپا و موشی)
• سازهای اصیل موسیقی کُردی از جمله تنبور، دیوان، دف، شمشال و دوزله
• وسایل توزین، آهنگری سنتی، چرم‌سازی و پالان‌دوزی

موزه پوشاک و زیورآلات

در غرفه‌های دیگر عباسیه، موزه تخصصی پوشاک محلی چشم‌نوازی می‌کند. این موزه ویترینی از تنوع اقوام استان کرمانشاه است و لباس‌های دست‌دوز مناطق اورامانات، قصرشیرین، گیلان‌غرب، پاوه و هرسین را به نمایش می‌گذارد. مانکن‌هایی ملبس به «سخمه»، «کلنجه»، «کراس»، «کوله بال» و «سربندهای لکی و کردی» در کنار زیورآلات نقره‌ای، گردن‌آویزهای مهره‌ای و سنجاق‌های سینه قدیمی، ذوق و شکوه هنر اصیل بومیان این پهنه را مجسم می‌کنند.

تفاوت تکیه معاون الملک و بیگلربیگی چیست؟

بسیاری از مسافران کرمانشاه نام این دو اثر برجسته قاجاری را توأمان می‌شنوند. گرچه هر دو عمارت در بستری مذهبی و سیاسی متولد شده‌اند، اما ساختار، تزیینات و ماهیت تجربی کاملاً متفاوتی را به بیننده ارائه می‌کنند:

این دو عمارت با پای پیاده و گذر از میان بازار تاریخی کرمانشاه تنها حدود ۱۵ دقیقه (معادل ۱٫۲ کیلومتر) با یکدیگر فاصله دارند؛ بنابراین توصیه می‌شود در یک برنامه نیم‌روزه از هر دو مجموعه دیدن فرمایید.

عکس‌های تکیه معاون الملک

نکات کاربردی برای بازدید از تکیه

• وضعیت پله‌ها و محدودیت حرکتی: برای ورود به نخستین صحن باید از ۱۷ پله سنگی با شیب نسبتاً تند پایین بروید. این اختلاف تراز ۶ متری فاقد رمپ شیب‌دار یا بالابر است؛ از این رو ورود با ویلچر یا کالسکه نوزاد نیازمند کمک همراهان خواهد بود و برای سالمندانی با ناتوانی‌های مفصلی باید با تأنّی انجام پذیرد.
• ضوابط تصویربرداری: عکس‌برداری با گوشی تلفن همراه و دوربین‌های کوچک شخصی بدون مانع است. با این حال ورود سه‌پایه، گیمبال، فلاش‌های حرفه‌ای و تجهیزات فیلم‌برداری مستلزم هماهنگی قبلی و اخذ مجوز کتبی از پایگاه میراث فرهنگی تکیه است. همچنین به منظور حفاظت از لعاب کهن کاشی‌ها، تاباندن فلاش قوی از فاصله نزدیک ممنوعیت دارد.
• زمان پیشنهادی: اگر تنها قصد تماشای کلیات معماری را دارید ۴۵ دقیقه کافی است، اما چنانچه مایل به موشکافی نگاره‌ها، مطالعه اشعار روی کاشی‌ها و کاوش در هر دو موزه هستید، دست‌کم یک ساعت و نیم زمان در نظر بگیرید.
• رعایت نظافت: حیاط‌های روباز زیستگاه پرندگان شهری است؛ به همین جهت هنگام نشستن بر لبه حوض‌ها، سکوها یا سنگ‌فرش‌ها احتیاط لازم را در خصوص نظافت لباس‌هایتان رعایت کنید.
• محدودیت‌های زمانی: در ایام محرم و صفر، به‌ویژه تاسوعا و عاشورا، این مجموعه به عنوان میعادگاه سنتی هیئت‌های مذهبی کرمانشاه مورد استفاده قرار می‌گیرد؛ بنابراین در چنین ایامی امکان بازدید توریستی منظم محدود می‌گردد.

جمع‌بندی بازدید از تکیه معاون الملک

تکیه معاون الملک کرمانشاه فراتر از یک حسینیه سوگواری، سندی ماندگار و زنده از پیوستگی تاریخ، آیین‌های مذهبی و نبوغ هنرمندان ایرانی در عصر قاجار به شمار می‌رود. تنوع بصریِ خارق‌العاده، فرود آرامش‌بخش به عمق ۶ متری زمین، هم‌جواری اسطوره‌های کهن با وقایع عاشورا و حضور دو موزه مردم‌شناسی و پوشاک، این مجموعه را به یک اثر بی‌بدیل در غرب کشور تبدیل کرده است. کشف گام‌به‌گام قاب‌های این عمارت، تجربه‌ای ماندگار از اصالت، نور و رنگ را در خاطره هر مسافری ثبت خواهد کرد.