۶ فیلم جنگی درباره روم باستان که از نظر تاریخی دقیق هستند
انتظار اینکه هالیوود تاریخ را مو به مو همانطور که اتفاق افتاده روی پرده بیاورد، توقع زیادی است. حتی داستانهای تاریخی پرهیجان هم برای اینکه بتوانند مخاطب را با خود همراه کنند، معمولا به کمی توضیح، پرداخت بیشتر و گاهی تغییر در جزئیات نیاز دارند. این بخشی از ماهیت سینماست و لزوما هم ایرادی به حساب نمیآید. اما وقتی فیلمی آگاهانه تلاش میکند به واقعیتهای تاریخی وفادار بماند، این تلاش ارزش تحسین دارد یا دستکم باید مورد توجه قرار بگیرد.
امپراتوری روم یکی از آن دورههای تاریخی است که سینما بارها به سراغش رفته؛ از داستانهای حماسی و نبردهای بزرگ گرفته تا روایتهایی درباره گلادیاتورها، فرمانروایان و سربازان رومی. برای این فهرست، چند فیلم محبوب جنگی درباره روم باستان را بررسی کردم و با نگاهی به منابع تاریخی و جزئیات بهکاررفته در هر اثر، سراغ آثاری رفتیم که توانستهاند میان واقعیت تاریخی و جذابیت سینمایی، تعادل بهتری برقرار کنند.
نتیجه، فهرستی از شش فیلم است که در کنار اکشن و هیجان، در بخشهایی از داستان و جزئیات تاریخی نیز عملکرد قابلتوجهی دارند؛ فیلمهایی که میتوانند برای علاقهمندان به امپراتوری روم، تجربهای تماشایی و تا حد زیادی نزدیک به واقعیت تاریخی باشند.
فهرست محتوا
۱. سنتوریون (Centurion)
۲. گلادیاتور (Gladiator)
۳. سقوط امپراتوری روم (The Fall of the Roman Empire)
۴. اسپارتاکوس (Spartacus)
۵. بن هور (Ben-Hur)
۶. عقاب (The Eagle)
۱. سنتوریون (Centurion)
- سال اکران: ۲۰۱۰
- کارگردان: نیل مارشال
- بازیگران: مایکل فاسبندر، دومینیک وست، اولگا کوریلنکو، لیام کانینگهام، دیوید موریسی، نول کلارک، ایموجن پوتس، جیجی فیلد
- امتیاز کاربران IMDb به فیلم: ۶.۳ از ۱۰
- امتیاز راتن تومیتوز به فیلم: ۵۹ از ۱۰۰
ترکیب چند رویداد تاریخی در یک داستان:
در «سنتوریون» (Centurion)، مایکل فاسبندر نقش کوئینتوس دیاس، جنگجوی رومی را بازی میکند که از یک کمین مرگبار جان سالم به در میبرد؛ کمینی که در جنگلهای کالدونیا، لژیون نهم روم را در هم میشکند. دیاس به همراه تعداد کمی از بازماندگان، باید برای زنده ماندن و بازگشت به سرزمینهای امن روم تلاش کند.
نیل مارشال، کارگردان فیلم، بیشتر از اینکه بخواهد داستان یک جنگ را تعریف کند، یک تعقیبوگریز بیوقفه و خشن را دنبال میکند. با این حال، سبک کارگردانی پرتنش او باعث شده فیلم در کنار اکشن و هیجان، حالوهوای قابلقبولی از جنگهای مرزی روم باستان هم داشته باشد.
تریستن هیوز، مورخ و مجری پادکست «The Ancients» که این فیلم را یکی از آثار مورد علاقه شخصی خود میداند، در کانال یوتیوب History Hit درباره سنتوریون صحبت کرده است. به گفته او، فیلم سه روایت تاریخی متفاوت را با هم ترکیب کرده و از آنها داستانی ساخته که با فضای تاریخی آن دوره هماهنگ به نظر میرسد.
این سه منبع شامل داستان بودیکا، ماجرای لژیون نهم و نبرد جنگل تویتوبورگ هستند؛ نبردی که با نام «فاجعه واریان» (Varian Disaster) نیز شناخته میشود و در سال ۹ میلادی رخ داد.
هیوز همچنین از صحنه نبرد فیلم تمجید کرده و گفته است: «باید اعتراف کنم که این صحنه نبرد واقعا بیرحمانه است، اما دوستش دارم، چون حالوهوای جنگل تویتوبورگ را دارد و من آن نبرد را واقعا، واقعا جذاب میدانم.»
۲. گلادیاتور (Gladiator)
- سال اکران: ۲۰۰۰
- کارگردان: ریدلی اسکات
- بازیگران: راسل کرو، واکین فینیکس، کانی نیلسن، الیور رید، درک جاکوبی، جایمن هانسو، ریچارد هریس
- امتیاز کاربران IMDb به فیلم: ۸.۵ از ۱۰
- امتیاز راتن تومیتوز به فیلم: ۸۰ از ۱۰۰
ساختن یک افسانه با تکیه بر واقعیتهای روم باستان:
آیا فیلمی درباره روم باستان مشهورتر از «گلادیاتور» (Gladiator) ریدلی اسکات وجود دارد؟ داستان فیلم را خیلی کوتاه مرور کنیم. راسل کرو نقش ماکسیموس، ژنرال رومی، را بازی میکند که از سوی کومودوس، امپراتور جدید روم با بازی واکین فینیکس، مورد خیانت قرار میگیرد. ماکسیموس به بردگی فروخته میشود و در مقام یک گلادیاتور تلاش میکند راه خود را به رم باز کند.
البته چنین اتفاقی در تاریخ رخ نداده و مرگ کومودوس نیز با چیزی که در فیلم میبینیم تفاوت زیادی دارد. منابع تاریخی میگویند نارسیسوس، کشتیگیر معروف، امپراتور سرکش را در حمام خفه کرد.
برای بازسازی فضای روم باستان، کاتلین کولمن، استاد مطالعات کلاسیک دانشگاه هاروارد، به عنوان مشاور تاریخی در پروژه حضور داشت. گفته میشود او آنقدر از نتیجه نهایی ناراضی بود که خواست نامش از فیلم حذف شود.
با این حال، صحنههای مربوط به کولوسئوم و نبردهای آن، همچنان یکی از نزدیکترین تلاشهای هالیوود به بازسازی آشوب و خشونتی است که جنگجویان روم باستان تجربه میکردند. از نحوه برگزاری مسابقات و مبارزهها گرفته تا استفاده از جزئیاتی مانند دریچههای مخفی و درهای تلهای، بسیاری از عناصر این صحنهها ریشه در واقعیت تاریخی دارند.
رابرت دگراف، مورخ و نویسنده، در مقالهای برای The Collector جزئیات مختلف گلادیاتور را بررسی کرده و نشان داده است که بسیاری از عناصر فیلم، با وجود آزادیهای داستانی، به واقعیت تاریخی نزدیک هستند.
۳. سقوط امپراتوری روم (The Fall of the Roman Empire)
- سال اکران: ۱۹۶۴
- کارگردان: آنتونی مان
بازیگران: سوفیا لورن، استیون بوید، الک گینس، جیمز میسون، کریستوفر پلامر، مل فرر، عمر شریف، نورمن وولند - امتیاز کاربران IMDb به فیلم: ۶.۷ از ۱۰۰
- امتیاز راتن تومیتوز به فیلم: ۵۰ از ۱۰۰
بازتاب اندیشهها و سخنان یک امپراتور:
فیلم کلاسیک «سقوط امپراتوری روم» (The Fall of the Roman Empire) با بازی الک گینس، داستان مارکوس آئورلیوس آنتونینوس در سالهای پایانی زندگیاش را روایت میکند. استیون بوید نقش ژنرال لیویوس را بازی میکند و کریستوفر پلامر در نقش کومودوس ظاهر میشود. فیلم به بحران جانشینی میپردازد؛ بحرانی که روم را از دورهای باثبات به سمت چند دهه افول میبرد.
ساموئل برانستون، تهیهکننده فیلم، برای بازسازی روم باستان یک دکور عظیم از فوروم رم ساخت که گفته میشود حدود ۲۲ هکتار وسعت داشت. این دکور شکوه و عظمت امپراتوری روم را پیش از آغاز دوران افول آن به خوبی نشان میدهد.
اما یکی از دلایل مهمی که این فیلم را از نظر تاریخی قابلتوجه میکند، استفاده از نوشتههای خود مارکوس آئورلیوس است. بخشی از دیالوگهای فیلم از نوشتههای او الهام گرفته شده و سازندگان صرفا فلسفه و دیدگاههای او را از خودشان نساختهاند. فیلم در ترسیم جایگاه و شهرت مارکوس آئورلیوس، با تکیه بر روایتهای دستاول، در مجموع عملکرد خوبی دارد؛ هرچند داستان جانشینی او را به شکل چشمگیری تغییر داده است. البته این همان جایی است که پای هالیوود به میان میآید.
با این حال، مارتین ام. وینکلر، استاد برجسته تاریخ، در مقدمه کتاب «سقوط امپراتوری روم: سینما و تاریخ» (The Fall of the Roman Empire: Film and History) درباره این فیلم نوشته است که «موفقترین بازنمایی تاریخ روم بود که تا آن زمان روی پرده سینما آمده بود.»
۴. اسپارتاکوس (Spartacus)
- سال اکران: ۱۹۶۰
- کارگردان: استنلی کوبریک
- بازیگران: کرک داگلاس، لارنس الیویه، پیتر یوستینف، جان گوین، جین سیمونز، چارلز لوتن، تونی کرتیس، هارولد گودوین، هربرت لام
- امتیاز کاربران IMDb به فیلم: ۷.۹ از ۱۰
- امتیاز راتن تومیتوز به فیلم: ۹۳ از ۱۰۰
شورشی آرمانی با رقیبی که تصویرش به تاریخ نزدیک است:
کرک داگلاس در «اسپارتاکوس» (Spartacus) نقش گلادیاتوری را بازی میکند که رهبری شورش بردگان علیه روم را بر عهده میگیرد. او در جریان این شورش با کراسوس، ژنرال و سیاستمدار رومی با بازی لارنس الیویه، روبهرو میشود؛ مردی که در نهایت شورش را سرکوب میکند.
استنلی کوبریک فیلم را بر اساس فیلمنامهای از دالتون ترامبو کارگردانی کرد؛ نویسندهای که بیشتر به خاطر رمان تکاندهنده «جانی تفنگش را برداشت» (Johnny Got His Gun) شناخته میشود. ترامبو نیز فیلمنامه را از روی رمان هاوارد فاست اقتباس کرد و مستقیما به سراغ منابع باستانی نرفت.
با توجه به شیوه ساخته شدن فیلم، اسپارتاکوس از نظر تاریخی با نادرستیهای زیادی همراه است؛ بهخصوص در نوع نگاه سیاسی مدرن آن به مبارزه برای برابری و تصویری که از این شورش به عنوان حرکتی پیشگامانه و انقلابی ارائه میدهد.
با این حال، فیلم در ترسیم شخصیت کراسوس به منابع تاریخی نزدیک میشود. نقش او به عنوان نقطه مقابل اسپارتاکوس، با تصویری که پلوتارک از این دو مرد به عنوان دو شخصیت کاملا متضاد ارائه کرده، همخوانی دارد. همین تقابل، یکی از معدود بخشهایی است که پژوهشگران آن را از نظر تاریخی قابلدفاع میدانند.
جف تیتام، پژوهشگر مطالعات کلاسیک، در فصل مربوط به کراسوس در مجموعه مقالات «اسپارتاکوس: سینما و تاریخ» (Spartacus: Film and History) به شکل مفصل به این تقابل پرداخته است. ترزا اوربانچیک، استاد دانشگاه، نیز در نقد این کتاب برای Bryn Mawr Classical Review به این نکته اشاره کرده که تیتام تا چه اندازه این مقایسه را پیش برده است.
تیتام درباره شخصیت کراسوس مینویسد: «شخصیت کراسوس، که با بازی تاثیرگذار لارنس الیویه جان گرفته، در نهایت چیزی جز نسخه معکوس اسپارتاکوس نیست.»
۵. بن هور (Ben-Hur)
- سال اکران: ۲۰۱۶
- کارگردان: تیمور بکمامبتوف
- بازیگران: جک هیوستون، مورگان فریمن، توبی کبل، نازنین بنیادی، رودریگو سانتورو، یولیان کوستوف
- امتیاز کاربران IMDb به فیلم: ۵.۷ از ۱۰
- امتیاز راتن تومیتوز به فیلم: ۲۴ از ۱۰۰
مسابقه ارابهرانی از خود ارابهران باورپذیرتر است:
جک هیوستون در «بن هور» (Ben-Hur) نقش یهودا بن هور، شاهزاده یهودی را بازی میکند که برادرخوانده رومیاش، مسالا با بازی توبی کبل، به دروغ او را به خیانت متهم میکند و به بردگی میفرستد. بن هور در نهایت به یهودیه بازمیگردد تا با مسالا روبهرو شود و برای رقابت دوباره با او، آموزش ارابهرانی را آغاز کند؛ رقابتی که به یکی از مشهورترین صحنههای فیلم منتهی میشود. حتی اگر فیلم را ندیده باشید، احتمالا صحنه مسابقه ارابهها را دیده یا دستکم درباره آن شنیدهاید.
از آنجا که ارابهرانها در آن دوران جایگاه اجتماعی چندان مناسبی نداشتند، بعید به نظر میرسد یک افسر نظامی رومی بتواند در کنار شغل نظامی خود، به عنوان یک ارابهران حرفهای و قهرمان هم فعالیت کند.
اما خود مسابقه داستان متفاوتی دارد. اورشلیم واقعا یک هیپودروم داشت که میتوانست میزبان چنین مسابقهای باشد. تعداد کشتهشدگان در میان ارابهرانهای دیگر برای افزایش هیجان فیلم اغراق شده است، اما تیمور بکمامبتوف، کارگردان، این سکانس را تقریبا به طور کامل با بدلکاریهای واقعی، اسبهای واقعی و ارابههایی که مخصوص فیلم ساخته شده بودند، جلوی دوربین برد و تا حد امکان به جای جلوههای ویژه کامپیوتری از اجرای عملی استفاده کرد. به همین دلیل، این فیلم یکی از نزدیکترین نمونههای هالیوود به بازسازی شدت و خشونت چنین مسابقهای است.
اندرو لارسن، مورخی که در وبلاگ خود با عنوان «یک مورخ به سینما میرود» (An Historian Goes to the Movies) درباره تاریخ در فیلمها مینویسد، ضمن اشاره به برخی نادرستیهای تاریخی، پذیرفته است که «مسابقه بن هور میتوانست در اورشلیم برگزار شده باشد.» او همچنین نوشته است: «فیلم اصول اولیه ارابهرانی را درست نشان میدهد؛ ارابههای مورد استفاده نیز در مقایسه با نمونههای دیگر نسبتا سبک هستند.»
۶. «عقاب» (The Eagle)
- سال اکران: ۲۰۱۱
- کارگردان: کوین مکدونالد
- بازیگران: چنینگ تیتوم، جیمی بل، دونالد سدرلاند، مارک استرانگ
- امتیاز کاربران IMDb به فیلم: ۶.۲ از ۱۰
- امتیاز راتن تومیتوز به فیلم: ۳۹ از ۱۰۰
بازسازی دقیق آرایش نظامی و واکنش سربازان در میدان نبرد:
در «عقاب» (The Eagle)، چنینگ تیتوم نقش مارکوس آکیلا، افسر رومی مستقر در قلعهای در بریتانیا را بازی میکند. مارکوس وسواس پیدا کرده است که عقاب طلایی، پرچم نظامی لژیون نهم، را پیدا کند؛ پرچمی که سالها پیش، در شمال دیوار هادریان، همراه با لژیون ناپدید شده است.
او تنها با همراهی بردهاش اسکا، با بازی جیمی بل، وارد سرزمینهای کالدونیا میشود تا بفهمد چه اتفاقی برای لژیون افتاده و پرچم گمشده را پس بگیرد.
یکی از نقاط قوت فیلم از نظر تاریخی، صحنه کمین ابتدایی و پرهیجان آن است؛ سکانسی که به خاطر نحوه نمایش نبرد رومیها مورد توجه قرار گرفته است.
مایکل تیلور، مورخ، در ویدیویی برای Business Insider به طور ویژه از نحوه نمایش آرایشهای دفاعی «تستودو» (testudo) و «اوربیس» (orbis) توسط سربازان رومی تمجید کرده است. او همچنین واکنش درست سربازان رومی در برابر ارابههای دشمن را از دیگر نکات مثبت این صحنه دانسته است.
تیلور به این سکانس امتیاز ۹ از ۱۰ داده است؛ امتیازی چشمگیر برای فیلمی که در زمان اکران تا حد زیادی از نگاه مخاطبان دور ماند.
با این حال، یک نکته مهم را نباید فراموش کرد: سرنوشت لژیون نهم هنوز هم میان پژوهشگران محل بحث است و درباره اینکه دقیقا چه اتفاقی برای این لژیون افتاد، همچنان اتفاقنظر وجود ندارد.
منبع: MovieWeb
