بهترین فیلمهای تاریخی ایران باستان
ایران باستان، یکی از باشکوهترین تمدنهای تاریخ بشر، در سینمای جهان تقریبا نامرئی است. جایی که رم، یونان، ژاپن باستان و غیره دهها فیلم حماسی به خود اختصاص دادهاند، تاریخ ایران باستان تنها در چند اثر نه چندان باکیفیت ظاهر شده است. هالیوود که ۳۰۰ را ساخت، ایرانیان را به هیولاهایی تاریک و وحشی تبدیل کرد، عربستان با Desert Warrior بیشتر ضعف سینمایش را نشان داد و سینمای ایران نیز با تمام علاقهاش به این میراث، به دلیل محدودیتهای بودجه، فناوری و گاه مسائل دیگر، نتوانسته آثاری در خور این عظمت بسازد. در نتیجه تمدنی که کوروش، داریوش و شاپور را به جهان داد، در پردهی سینما تقریبا بیصدا مانده است. با این حال، از بین همین معدود فیلمها میتوان بهترین فیلمهای تاریخی ایران باستان را پیدا کرد و ما هم این کار را انجام دادهایم.
و این واقعا حیف است زیرا تاریخ ایران باستان، از خیلی از حماسههای که هالیوود روایت کرده غنیتر و بعضا انسانیترند. از کوروش که اولین منشور حقوق بشر را نوشت، تا تا مقاومت شاپور در برابر روم، همهی اینها مواد خامی برای سینما هستند که هرگز به درستی استفاده نشدهاند. در اینجا، به سراغ همان معدود فیلمهایی میرویم که جرات کردهاند به این دوران هرچند با تغییرات خاص خود بپردازند؛ نه برای تحسین بیقید و شرط، بلکه برای یادآوری این که چقدر این خلاء بزرگ است و چقدر نیاز داریم که پر شود.
«شاهزاده پارسی: شنهای زمان» (Prince of Persia: The Sands of Time)
کارگردان : مایک نیوول
بازیگر : جیک جیلنهال، جما آرترتون، بن کینگزلی
سال انتشار: 2010
فیلم «شاهزادهی پارسی: شنهای زمان» اگرچه اثری الهامگرفته از سری بازیهای شاهزادهی پارسی است، اما پنجرهای رویایی به دوران باشکوه ایران باستان میگشاید. این فیلم بهطور دقیق در یک دورهی تاریخی واقعی مشخص قرار نمیگیرد، اما الهام اصلی آن از دورهی هخامنشیان گرفته شده است. در این فیلم، معماری باشکوه، لباسها، ساختار امپراتوری و حتی فضای سیاسی، شباهتهایی به دوران هخامنشی دارد؛ یعنی زمانی که شاهانی مانند داریوش بزرگ و خشایارشاه بر بخش بزرگی از جهان حکومت میکردند.
با این حال، داستان فیلم کاملا فانتزی است و عناصری مثل «خنجر زمان» و قدرتهای جادویی، آن را از تاریخ واقعی جدا میکند. در خلاصه داستان فیلم آمده که در شهر مقدس الموت، شنهای زمان ساکن هستند که به انسانهای فانی قدرت بازگرداندن زمان را میدهد. دستان، پسرخواندهی پادشاه ایران، پس از رهبری حملهای به شهر، خنجری به دست میآورد که به دارنده آن دسترسی به شنهای زمان را میدهد. دستان پس از متهم شدن به قتل پدرش، با شاهزاده خانم الموت به نام تامینا فرار میکند. این دو باید از گنجینه باستانی در برابر نیروهای تاریک محافظت کنند و قاتل پادشاه را آشکار سازند. این فیلم با تصاویر خیرهکننده از کاخهای باستانی و معماری شگفتانگیز، تلاش میکند عظمت امپراتوری هخامنشی را بازآفرینی کند. هرچند فیلم انحراف فراوانی با تاریخ واقعی گرفته، اما موفق شده است تا حدی حس و حال شهرهای باستانی ایران را با ماجراجوییهای هیجانانگیز درآمیزد. «شاهزادهی پارسی: شنهای زمان» واقعا سرگرمکننده و یکی از بهترین فیلمهای تاریخی ایران باستان است.
مرگ یزدگرد
کارگردان : بهرام بیضایی
بازیگر : سوسن تسلیمی، مهدی هاشمی، یاسمن آرامی
سال انتشار: 1982
فیلم «مرگ یزدگرد» اثری درام است که به مرگ یزدگرد سوم، آخرین پادشاه ساسانی، میپردازد که از جنگ مسلمانان به مرو میگریزد و در آسیابی پناه میگیرد اما هدف آن بیش از بازآفرینی دقیق تاریخ، طرح پرسشهایی عمیق درباره حقیقت، قدرت و عدالت است. داستان در فضایی محدود، یعنی یک آسیاب، رخ میدهد؛ جایی که آسیابان، همسرش و دخترشان به اتهام قتل شاه بازجویی میشوند و هر کدام روایتی متفاوت از ماجرا ارائه میدهند. این روایتهای متناقض باعث میشود فیلم به کاوشی فلسفی درباره نسبی بودن حقیقت و نقش قدرت در شکلدادن به روایتها تبدیل شود. بیضایی با دیالوگهای شاعرانه و بازی درخشان بازیگرانی چون سوسن تسلیمی، از یک واقعه تاریخی بستری برای نقد اجتماعی و بررسی سازوکارهای سلطه میسازد، بهطوریکه «مرگ یزدگرد» بیشتر از آنکه بازسازی تاریخ باشد، تاملی درباره خود تاریخ و روایت آن است.
«اسکندر» (Alexander)
کارگردان : الیور استون
بازیگر : کالین فارل، آنجلینا جولی، جرد لتو
سال انتشار: 2004
«الکساندر» اگرچه روایتی است درباره زندگی اسکندر مقدونی و لشکرکشیهای او، اما بخش قابل توجهی از آن به تقابل او با امپراتوری هخامنشی ایران اختصاص دارد. داستان با روایت یک مورخ سالخورده (بطلمیوس، از یاران نزدیک اسکندر) آغاز میشود که زندگی او را برای آیندگان بازگو میکند. او که رویای فتح جهان را در سر دارد، پس از تحت کنترل در آوردن یونان، سپس لشکرکشی عظیمش به سمت شرق را آغاز میکند. در این مسیر، امپراتوری بزرگ هخامنشیان وارد داستان میشود. اسکندر در نبردهای مهمی مثل گوگمل، سپاه داریوش سوم را شکست میدهد و قدرت هخامنشیان عملا فرو میپاشد. در فیلم همچنین شاهد رکسانا، اولین زن اسکندر هستیم که یک اشرافزادهی محلی تحت حاکمیت هخامنشیان بود. با اینکه این یک روایت یکجانبه است اما همین نیز نمیتواند عظمت تمدنی را که اسکندر با آن روبرو شد پنهان کند؛ تمدنی که ایران را از بزرگترین امپراتوریهای جهان ساخته بود.
«تومیریس» (Tomiris)؛ ملکهای که کوروش را به زانو درآورد
کارگردان : آکان ساتایف
بازیگر : آلمیرا تورسین، عادل آخمتوف، ارکبولان دییروف
سال انتشار: 2019
این فیلم بر اساس روایت هرودوت دربارهی مرگ پادشاه ایران، کوروش کبیر، در جریان جنگ با ماساگتها که فرماندهی آنها را ملکه تومیریس بر عهده داشت، ساخته شده است. ماساگتها مردمی ایرانی تبار بودند که در بخش قابلتوجهی از شرق دریای خزر میزیستند. این اثر سینمایی با واکنشهای گوناگونی روبهرو شد؛ بخش قابل توجهی از این انتقادها ناشی از آن بود که گزارش هرودوت درخصوص این وقایع معمولا مورد تایید پژوهشگران و تاریخنگاران قرار نمیگیرد و بیشتر شبیه یک افسانه است.
همچنین بر خلاف آنچه در فیلم نشان داده شده، ماساگتها قومی از تبار سکایی بودند که به یکی از زبانهای ایرانی سخن میگفتند. اعتراضهایی نیز از جانب جامعه قزاقستان و ایران صورت گرفت که عمدتا ریشه در این دیدگاه داشت که فیلم را نگاهی فمینیستی به میراث تاریخی هر دو ملت تلقی میکردند. جامعهی ایرانی همچنین به دلیل بهرهگیری از روایت هرودوت پیرامون چگونگی درگذشت کوروش بزرگ، نسبت به این فیلم موضع انتقادی اتخاذ کرد. تعدادی از تحلیلگران معتقدند که انگیزه تولید این اثر، هموارسازی مسیر برای کاندیداتوری احتمالی داریگا نظربایوا (فرزند نورسلطان نظربایف، رئیسجمهور سابق قزاقستان) در انتخابات ریاستجمهوری آتی و پذیرش بیشتر وی در میان اقشار عمومی قزاقستان بوده است. هرچند اثر دراماتیزه شده و برخی جزئیات تاریخی را ساده یا تغییر داده، اما در نهایت تصویری که از ایران باستان نشان میدهد، حداقل از نظر بازسازی پوشش، معماری کاخها و فضاسازی ایران باستان، کار قابل قبولی ارائه داده است.
داستان ملکه استر
روایت استر در دوران امپراتوری هخامنشی رخ میدهد و به دربار پادشاهی به نام اخشورش که در منابع یونانی به او Xerxes گفته میشود و احتمالا همان خشایارشاه است، مربوط میشود. در این داستان، استر که یک دختر یهودی است به ملکه ایران تبدیل میشود و قوم خود را از توطئه قتل عام توسط وزیر دربار نجات میدهد. تاکنون فیلمهای مختلفی از این روایت ساخته شده اما سه مورد از آنها یعنی Esther (1999) ،One Night with the King (2006) و The Book of Esther (2013) برجستهتر بوده و روایتی که گفته شده را با تفاوتهای سینمایی و دراماتیک بازسازی کردهاند.
از نظر دقت تاریخی، این فیلمها بیشتر جنبهی مذهبی دارند تا اثری تاریخی که دقت خاصی داشته باشد. اگرچه پسزمینه داستان یعنی امپراتوری هخامنشی و دربار ایران باستان الهامگرفته از واقعیت است، اما جزئیات مهم مثل شخصیت استر، نقش او در سیاست و حتی برخی وقایع کلیدی بیشتر رنگ داستانی و دینی دارند تا تاریخی دقیق زیرا در هیچیک از کتیبهها و اسناد تاریخی باقیمانده از دوره هخامنشی چنین چیزی وجود ندارد. از نظر کیفیت سینمایی هم معمولا One Night with the King به خاطر تولید حرفهایتر و بازیگران شناختهشدهتر، بیشتر دیده شده، اما از نظر وفاداری به تاریخ، آنها صرفا اقتباسهایی دراماتیک از یک متن مذهبی هستند که داستانشان در جغرافیای ایران باستان روایت میشود.
«طبیب» (The Physician)
کارگردان : فیلیپ اشتولتسل
بازیگر : بن کینگزلی، تام پین، اما ریگبی
سال انتشار: 2013
فیلم طبیب براساس رمانی با همین نام از نوآ گوردون ساخته شده است و داستان یک جوان انگلیسی به نام راب کول را در قرون وسطا روایت میکند. او تصمیم میگیرد پزشک شود و برای یادگیری علم پزشکی به اصفهان سفر میکند تا نزد ابن سینا، بزرگترین پزشک و دانشمند زمان خود، تعلیم ببیند. داستان فیلم ترکیبی از واقعیت تاریخی و تخیل است. شخصیت ابنسینا واقعا وجود داشته و یکی از مهمترین دانشمندان تاریخ پزشکیدر جهان اسلام و ایران بوده، اما خود داستان سفر پسر انگلیسی و ماجراهایش کاملا تخیلی است. فیلم تلاش میکند فضای علمی و پیشرفتهی ایران آن دوره را نشان دهد و با وجود آنکه فضاسازی و طراحی لباس آن در سطح خوبی قرار دارد اما در نهایت برخی جزئیات تاریخی آن مانند تمام فیلمهایی که تا بدین جای مقاله معرفی کردهایم، جای بحث دارد. همچنین با اینکه فضای فیلم مربوط به قرون وسطی و ایران پس از اسلام است و با ایران باستان مغایرت دارد، اما معرفی آن خالی از لطف نیست.
پیشنهاد ویژه
«امپراتوری گمشدهی پارس» (Lost Empire of Persia)؛ تماشای ایران باستان نه از دید غرب
کارگردان : حسام دهقانی، اسکار چان
بازیگران: استیون کیرنی، کوروش محمدخانی، علی اسدی
سال انتشار: 2022
همانطور که دیدید، فیلم داستانی خاص و باکیفیتی با محوریت ایران باستان چندان وجود ندارد و اغلب آثار موجود ارزش تماشای جدی ندارند. به همین دلیل، بهتر است سراغ مستندی برویم که هم کیفیت تولید بالایی دارد و هم تصویر دقیقتر و جذابتری از تاریخ ارائه میدهد. مستند Lost Empire of Persia یکی از همین نمونههای ارزشمند است؛ اثری که با تکیه بر پژوهشهای تاریخی و باستانشناسی، ما را به سفری پرجزئیات در دل تمدن باشکوه ایران باستان میبرد. این مستند با استفاده از یافتههای باستانشناسی مدرن، تلاش میکند راز قدرت نخستین امپراتوری بزرگ جهان را رمزگشایی کند و در این بین تصاویری که از تخت جمشید ارائه میدهد، شاید دقیقترین چیزی باشد که تاکنون دیده شده است.
سلام
تا حد امکان اگر میشه از این مقالات نگذارید دعوا و بحث میشه بین کاربران
قابل حدس زدنه کامنت هایی این صفحه قراره ببینیم
ببخشید چرا دعوا باشه
روشن حرف بزنید
کاربر جمال پیام بنده واضح بود: الان دو نفر میان به هالیوود تو کامنت هاشون حمله ور میشن یکی مثلا کشته مرده آمریکا باز میاد با اینا درگیر میشه باز ۴ نفر به صدا و سیما حمله ور میشن باز ۲ تا برادر میان جواب اینا رو بدن خلاصه این داستان ادامه داره…..
2 پست قبلی دیگه هم تو سایت های ف… و ز… گذاشتن دعوا به حدی بالا گرفت که کامنت ها رو بستن و مقاله رو هم حدف کردند
پس از این چیرا خبر نفرستید
البته محدودیت بودجه از عامل های مهمه
اما دلیل ساخته نشدن فیلم درباره تاریخ ایران
رو همه می دونن. مگه بهرام بیضایی مهاجرت کرد بخاطر محدودیت بودجه بود (البته که اینم عاملمهمیه)
این همه فیلم با بودجه های کلان ساخته شده درباره شخصیت های سرزمین دیگر آن هم با تحریف و کجراهه بردن شدید.
پس محدودیت بودجه رو میشه برطرف کرد
۳۰۰ رو هم باید می زاشتید
با اینکه سیصد ۱ رو موافقم نیستم، چون واقعا توهین آمیز میتونه باشه، اما سیصد ۲ رو کاملا موافقم. سیصد ۱ فیلم بهتریه، اما سیصد ۲ ایرانیها رو خیلی بهتر نشون میده و در عین حال هم فیلم سرگرم کننده ایه.