جشن آبانگان؛ پاس‌داشت آب، طبیعت و زندگی

دهم هر ماه در گاه‌شماری ایرانی، آبان‌روز نام دارد و هنگامی که این روز با ماه آبان هم‌زمان می‌شود، جشن آبانگان به عنوان یکی از جشن‌های کهن ایرانی برگزار می‌شود. جشنی که از گذشته‌های دور تا امروز، پیوند عمیق انسان با آب و طبیعت را به تصویر می‌کشد و یادآور اهمیت این عنصر حیاتی در شکل‌گیری تمدن و فرهنگ ایرانی است.

آبانگان از مانند دیگر جشن‌های کهن ایرانی، ریشه در باورها و آیین‌های ایران باستان دارد و در درازای تاریخ با ستایش آب و بزرگداشت آناهیتا، ایزدبانوی آب‌ها و باروری، همراه شده است. این مناسبت علاوه بر جایگاه اسطوره‌ای و دینی خود، با اهمیت بیش از پیش منابع آب در سیاره زمین، ارزش آب، پاکیزگی منابع طبیعی و مسؤولیت انسان را در پاس‌داری از این سرمایه یادآوری می‌کند.

چیستی آبانگان

آب در سرزمین ایران، با اقلیم عمدتا خشک و نیمه‌خشک، همیشه ارزشی فراتر از یک عنصر طبیعی داشته است. پیدایش و تداوم بسیاری از سکونتگاه‌ها، رونق کشاورزی، شکل‌گیری تمدن‌ها و حتی مناسبات اجتماعی ایرانیان، به دسترسی و مدیریت منابع آب وابسته بوده است. همین باعث شده تا آب در فرهنگ ایران باستان هم جایگاهی ویژه داشته باشد و به تدریج در اسطوره‌ها، آیین‌ها و جشن‌های ایرانی و باورهای دینی هم حضوری پررنگ پیدا کند.

آبانگان یکی از مهم‌ترین جشن‌هایی است که در پیوند با این عنصر حیاتی شکل گرفته است: جشنی برای ستایش آب، پاس‌داشت پاکیزگی آن و بزرگداشت ایزدبانوی آب‌ها که در میانه‌ی پاییز برگزار می‌شود.

جشن آبانگان
Credit: Digikala Mag

این جشن از مجموعه جشن‌های ماهانه‌ی ایران باستان به شمار می‌رود که در پی تقارن نام روز و نام ماه برگزار می‌شدند. جشن آبانگان در سنت زرتشتی به آب‌های مقدس اختصاص دارد و با ایزدبانوی بزرگ آب، آناهیتا ( اَرِدْوی سورَ اَناهیتا) نیز پیوند خورده است. آبانگان در کنار ارزش آیینی خود، یادآور نوعی نگرش فرهنگی به طبیعت است که در آن، آب سرچشمه‌ی زندگی و عنصری شایسته‌ی احترام و مراقبت به شمار می‌رود.

پیشینه‌ی ستایش آب در فرهنگ ایرانی به دوره‌های بسیار کهن بازمی‌گردد و ریشه‌های آن را باید حتی در باورهای مشترک اقوام هندواروپایی و سنت‌های دینی پیش از زرتشت جست‌وجو کرد. با شکل‌گیری و گسترش آیین زرتشتی، جایگاه آب در نظام اعتقادی ایرانیان صورت منسجم‌تری هم پیدا کرد و ایزدبانوی آناهیتا به یکی از چهره‌های مهم اساطیر و باورهای ایرانی تبدیل شد.

تاریخ برگزاری جشن آبانگان

زمان برگزاری آبانگان بر اساس گاه‌شماری ایران باستان تعیین شده است. در این گاه‌شماری، هر ماه 30 روز دارد و هر روز نام ویژه‌ای را به خود اختصاص داده است. در میان این نام‌ها، آبان به آب‌های جهان اختصاص یافته است. از سوی دیگر، هشتمین ماه سال نیز آبان نامیده می‌شود.

در سنت ایرانی، هر گاه نام یکی از روزهای ماه با نام همان ماه یکسان می‌شد، آن روز جشن ویژه‌ی خود را داشت. به همین دلیل، دهمین روز از ماه آبان، یعنی آبان‌روز از آبان‌ماه، زمان برگزاری جشن «آبانگان» (Abangan) بود. این الگو در شکل‌گیری مجموعه جشن‌های ماهانه‌ی بر جای مانده از ایران باستان نقش دارد. جشن‌هایی مانند فروردینگان، اردیبهشتگان، خردادگان، تیرگان، امردادگان، شهریورگان، مهرگان، آبانگان و آذرگان در شمار این یادگارها هستند.

درباره‌ی تاریخ دقیق برگزاری جشن‌هایی مانند آبانگان اما یک نکته‌ی تقویمی وجود دارد که گاهی باعث سردرگمی می‌شود. تاریخ این جشن طبق گاه‌شماری زرتشتی 10 آبان است و به همین دلیل دهم آبان گاه‌شماری جلالی که در ایران امروز استفاده می‌شود، برای برگزاری جشن در نظر گرفته می‌شود. با این حال اگر روزهای قدیم گاه‌شماری زرتشتی را بر اساس تقویم امروز در نظر بگیریم، تاریخ جشن، چهارم آبان خواهد بود.

دلیل این اختلاف به تفاوت ساختار تقویم‌ها بازمی‌گردد. در گاه‌شماری زرتشتی سنتی، همه‌ی ماه‌ها 30 روز دارند و ترتیب روزهای ماه نیز بر همین اساس تعیین می‌شود. در حالی که تقویم هجری خورشیدی کنونی، در شش ماه نخست سال 31 روز و در ماه‌های بعدی 30 روز دارد. بنابراین، شماره‌ی روزهای این دو گاه‌شماری در طول سال با یکدیگر اختلاف پیدا می‌کند. بنابراین، اگر گاهی این جشن در تاریخ‌های متفاوت 4 یا 10 آبان برگزار می‌شود، ناشی از دو شیوه‌ی گاه‌شماری است و به معنای دو جشن متفاوت نیست.

ریشه نام آبانگان

واژه آبان در زبان فارسی میانه به معنای آب‌هاست و صورت اوستایی آن «آپ» (Āp) یا «آپو» (Āpō) است. این واژه در سنت‌های زبانی و دینی ایران باستان برای اشاره به آب‌ها در حالت‌های گوناگون، از رودخانه و چشمه گرفته تا دریاچه و دریا به‌کار می‌رفت.

نام آبانگان نیز از همین واژه برگرفته شده است. پسوند «گان» در نام بسیاری از جشن‌های ایرانی دیده می‌شود و به نوعی با مناسبت و برگزاری جشن ارتباط دارد. در نتیجه، آبانگان را می‌توان جشن هم‌پیوند با آب‌ها دانست.

علاوه بر این، آب‌ها با عنوان «آپاس» (Āpas) نیز شناخته می‌شوند؛ مجموعه‌ای از نیروهای مینوی که نمودهای گوناگون آب در جهان طبیعی را نمایندگی می‌کردند. در متون اوستایی، آب‌ها ستوده می‌شوند و در آیین‌های دینی جایگاه ویژه‌ای دارند. این نشان می‌دهد که اهمیت آب در فرهنگ ایرانی، صرفا به ضرورت‌های اقتصادی و معیشتی محدود نبوده و با برداشت دینی و کیهان‌شناختی از جهان هم ارتباط داشته است.

گل نیلوفر آبی (لوتوس) در تخت جمشید
Credit: Linda Polik

در باورهای ایران باستان، آب از عناصر بنیادین آفرینش محسوب می‌شد و پاکیزگی آن اهمیت دینی نیز داشت. در سنت زرتشتی، آب در کنار آتش، خاک و هوا از عناصر ارزشمند آفرینش اهورامزدا به شمار می‌رود. آلوده کردن این عنصر یا بی‌توجهی به پاکیزگی آن در برخی متون دینی رفتاری ناپسند و مغایر با اصول پاکی محسوب می‌شد.

روایت‌های اسطوره‌ای درباره پیدایش آبانگان

درباره‌ی منشأ تاریخی آبانگان و چگونگی شکل‌گیری آن روایت‌های گوناگونی هست. برخی از این روایت‌ها به اسطوره‌های ایران باستان و شاهنامه ارتباط دارند و برخی دیگر با خشکسالی و اهمیت آب در زندگی ایرانیان پیوند خورده‌اند.

یکی از معتبرترین روایت‌ها، داستان زَو یا زاب، فرزند طهماسب است. در این روایت، پس از پایان جنگ‌های ایران و توران و آسیب دیدن منابع آب و شبکه‌های آبیاری، زَو دستور داد کاریزها و کانال‌های آب لایروبی و بازسازی شوند. با بازگشت آب به مسیرهای طبیعی و جاری شدن دوباره‌ی آن در جوی‌ها و قنات‌ها، مردم این رویداد را جشن گرفتند و آبانگان به‌عنوان روز پاس‌داشت آب شناخته شد.

در روایتی دیگر که بیشتر پیوندی حماسی با این روز دارد، پیوند این جشن با پیروزی فریدون بر ضحاک دیده می‌شود. بر اساس این روایت، در روز آبانگان خبر شکست ضحاک و در دست گرفتن پادشاهی توسط فریدون در سراسر جهان منتشر شد و مردم به شادمانی پرداختند. این روایت‌ها در منابعی مانند آثار الباقیه ابوریحان بیرونی بازتاب یافته است.

معبد آناهیتا در بیشاپور فارس
Credit: Behnam9395, Wikimedia

روایت دیگری نیز از پایان خشکسالی طولانی‌مدتی سخن می‌گوید که در زمان پادشاهی پیروز ساسانی، در قرن پنجم میلادی، ایران را گرفتار کرده بود. بر اساس این داستان، پیروز برای رهایی مردم از خشکسالی به نیایشگاهی رفت و برای بارش باران دعا کرد. پس از آن باران شدیدی بارید و به‌تدریج مناطق مختلف کشور از خشکسالی نجات یافتند.

این روایت آخر در پژوهش‌های تاریخی بیشتر با جشنی با عنوان آبریزان یا آبریزاگان مرتبط است. چنان که ایرانیکا در مدخل «آبریزان» این داستان را به‌عنوان یکی از روایت‌های مربوط به شکل‌گیری این جشن در دوران ساسانی نقل می‌کند.

با این حال، مجموعه‌ی این روایت‌ها نشان می‌دهند که آب در ذهن و فرهنگ ایرانیان باستان با مفاهیمی مانند بازگشت زندگی، پیروزی بر خشکسالی، آبادانی، نظم اجتماعی و رهایی از دشواری‌ها ارتباط داشته است و ریشه‌ی جشن آبانگان را شکل داده است.

تفاوت آبانگان و آبریزان

هرچند آبانگان و آبریزان در برخی منابع عمومی به‌صورت یک جشن معرفی می‌شوند، اما بررسی منابع تاریخی نشان می‌دهد که این دو عنوان لزوما به یک مناسبت یکسان اشاره ندارند.

آبانگان همان جشن ماهانه‌ی ایرانی برای بزرگداشت آب‌هاست که به دلیل هم‌نامی روز آبان و ماه آبان برگزار می‌شود. این جشن جایگاه مشخصی در گاه‌شماری دینی زرتشتی دارد و با ستایش آناهیتا و خواندن نیایش‌های آب ارتباط پیدا می‌کند.

آبریزان اما به جشنی اشاره دارد که تنها در برخی دوره‌ها با پاشیدن و افشاندن آب همراه بوده است. ابوریحان بیرونی، آبریزان را در ارتباط با پایان خشکسالی در دوره‌ی پیروز ساسانی معرفی می‌کنند. در این روایت، مردم مناطق مختلف پس از بارش باران، روز رهایی از خشکسالی را گرامی می‌داشتند.

آناهیتا؛ ایزدبانوی آب‌های روان و باروری

یکی از مهم‌ترین شخصیت‌های مرتبط با جشن آبانگان، اَردوی‌سور اناهیتا (Arədvī Sūrā Anāhitā) است. آناهیتا یا آناهید در اساطیر ایرانی، ایزدبانوی آب‌ها، باروری و پاکیزگی به شمار می‌رود و از جایگاه مهمی در سنت‌های اسطوره‌ای و دینی ایران برخوردار است.

نام کامل او از سه بخش تشکیل شده است. «اردوی» واژه‌ای است که به این ایزدبانو اختصاص دارد و ریشه‌ی دقیق آن محل بحث زبان‌شناسان است. «سور» به معنای نیرومند و قدرتمند و «آناهیتا» به معنای پاک و بی‌آلایش تفسیر می‌شود. بنابراین نام او، تصویری از نیرویی پاک، بارور و زندگی‌بخش را تداعی می‌کند.

آناهیتا ایستاده در برابر یک پادشاه؛ از آثار یافت شده در پاسارگاد
Credit: Behoush, Wikimedia

آناهیتا در باورهای ایرانی با رودخانه‌ای بزرگ و مینوی هم ارتباط دارد که سرچشمه‌ی آب‌های جهان محسوب می‌شود. این رود اسطوره‌ای در متون اوستایی نیرویی برای باروری زمین، رشد گیاهان، افزایش دام‌ها و تداوم زندگی معرفی شده است. به همین دلیل، آناهیتا با مفاهیم گسترده‌ای مانند باران، حاصلخیزی، زایش، سلامت و پاکیزگی پیوندی عمیق دارد.

در توصیف‌های اساطیری، آناهیتا ایزدبانویی باشکوه و زیباست که با جامه‌ای زرین، تاجی آراسته و گردنبند و زیورآلاتی ارزشمند تصویر می‌شود. در سروده‌های اوستا، ارابه‌ی او را چهار اسب سفید می‌کشند که نماد باد، باران، ابر و تگرگ دانسته شده‌اند. این توصیف‌ها نشان می‌دهند که آناهیتا در تصور ایرانیان باستان نیرویی مرتبط با چرخه‌های طبیعی و پدیده‌های جوی بوده است.

خواندنی‌ها

آشنایی با پدیده ال نینو؛ جریان‌های گسترده‌ی اقیانوسی و جوی

نقش آناهیتا اما به آب محدود نمی‌شود. در اوستا، او با باروری زمین، رشد گیاهان، سلامت دام‌ها و زایش انسان نیز پیوند دارد. در برخی سروده‌ها برای پاکیزگی و سلامت زنان باردار و نوزادان مورد ستایش قرار گرفته است. به همین دلیل، آناهیتا در اسطوره‌شناسی ایرانی چهره‌ای چندوجهی دارد و نماینده‌ی مجموعه‌ای از نیروهای زندگی‌بخش طبیعت است.

آناهید، یکی از یَزَتای برجسته‌ی آیین زرتشتی نیز معرفی شده است. یزتا در سنت زرتشتی به معنای شایسته‌ی ستایش است و به نیروهای مینوی مورد احترام این دین اشاره دارد. این اسطوره حتی در یشت پنجم اوستا، یعنی آبان‌یشت، جایگاهی محوری دارد.

هرچند مفهوم عمومی آب‌ها و شخصیت آناهیتا متفاوت هستند اما از آنجا که در سنت‌های کهن ایرانی، آب‌ها به‌صورت جمعی و در قالب نیروهای مینوی ستایش می‌شدند، با گذشت زمان، این گرامی‌داشت با آناهیتا پیوند خورد و این دو مفهوم در بسیاری از آیین‌ها به هم نزدیک شدند.

آبان‌یشت؛ جایگاه آناهیتا در متون اوستایی

یکی از مهم‌ترین منابع برای شناخت آناهیتا و جایگاه آب در فرهنگ ایرانی، آبان‌یشت است. آبان‌یشت پنجمین یشت از مجموعه یشت‌های اوستا محسوب می‌شود و یکی از سروده‌های بلند و نسبتا محفوظ این مجموعه است. این متن 133 بند دارد و بخش عمده‌ی آن به ستایش آناهیتا اختصاص یافته است.

کتاب اوستا اثر ابراهیم پورداد - 4 جلدی

8,152,690 تومان

مشاهده و خرید

باز شدن در صفحه دیجیکالا

در آبان‌یشت، آناهیتا نیرویی مینوی و قدرتمند معرفی می‌شود که آب‌ها را در جهان جاری می‌کند و به زندگی موجودات جان می‌بخشد. او در این نوشتار با ویژگی‌هایی مانند پاکی، بزرگی، شکوه و توانایی باروری توصیف شده است. همچنین شخصیت‌های اسطوره‌ای و پادشاهان از او درخواست یاری می‌کنند و در برابرش نیایش و قربانی به جای می‌آورند.

آبان‌یشت علاوه بر ارزش مذهبی، اهمیت تاریخی و فرهنگی هم دارد. زیرا بخشی از جهان‌بینی ایرانیان باستان درباره طبیعت، آب، باروری و مناسبات انسان با نیروهای مینوی را آشکار می‌کند.

در کنار آبان‌یشت، «آبان‌نیایش» یا «اردوی‌سورنیایش» نیز از متن‌های مهم آیینی است. این نیایش برای ستایش آب‌ها و آناهیتا خوانده می‌شود و در سنت زرتشتی با نام آبزور نیز شناخته شده است. در حقیقت، بخش‌هایی از متون نیایشی مرتبط با آبانگان از همین سنت اوستایی سرچشمه می‌گیرند.

پیوند سیاره ناهید و آناهیتا

سیاره زهره در آسمان صبحگاهی
Credit: Alan Dyer

یکی از نکات جالب توجه ارتباط آناهیتا با سیاره‌ی ناهید یا زهره است که تنها نتیجه‌ی یک نام‌گذاری امروزی نیست. بر اساس شواهد تاریخی، اقوام ایرانی حتی پیش از تثبیت آیین زرتشتی، سیاره‌ی درخشان زهره را با ایزدبانویی به نام «آناهیتی» (Anāhiti) مرتبط می‌دانستند.

به نوشته‌ی دانشنامه‌ی ایرانیکا، این ایزدبانو احتمالا در میان مادها و پارس‌ها پرستش می‌شده و آیین او از پرستش ایشتار، ایزدبانوی میان‌رودان که با سیاره‌ی زهره ارتباط داشت، تأثیر پذیرفته بود. بعدها این ایزدبانو با اَرِدوی سورا آناهیتا در سنت دینی زرتشتی پیوند خورد.

حتی در متون پهلوی هم این ارتباط به روشنی دیده می‌شود. برای نمونه، در کتاب بُندهش از ستاره‌ای به نام «آناهیدِ اَبَختری» یاد شده که منظور از آن سیاره‌ی زهره است.

کتاب بندهش اثر مهرداد بهار

15 %

590,000

501,500 تومان

مشاهده و خرید

باز شدن در صفحه دیجیکالا

پیشینه تاریخی آناهیتا و تقدس او

شواهد تاریخی نشان می‌دهد که ستایش آناهیتا در دوره‌های مختلف تاریخ ایران رواج داشته است. هرچند شناخت دقیق خاستگاه این ایزدبانو و زمان شکل‌گیری پرستش او همچنان موضوع پژوهش‌های تاریخی و زبان‌شناختی است، اما روشن است که جایگاه او در دوران هخامنشی، اشکانی و ساسانی برجسته بوده است.

کهن‌ترین سندی که در ایران باستان به نام آناهیتا اشاره کرده است، سنگ‌نبشته‌ی اردشیر دوم هخامنشی است. در دوره‌ی هخامنشی، به ویژه زمان اردشیر دوم، توجه به آناهیتا افزایش یافت. برخی کتیبه‌های سلطنتی این دوره از اهورامزدا، مهر و آناهیتا در کنار یکدیگر نام می‌برند. موضوعی که نشان می‌دهد که آناهیتا در ساختار اعتقادی و رسمی حکومت نیز جایگاه مهمی پیدا کرده بود.

در منابع تاریخی، از وجود نیایشگاه‌هایی برای آناهیتا در نقاط مختلف قلمرو ایران از جمله کنگاور، بیشاپور، رفسنجان، استخر و تپه سرعین هم سخن گفته شده است. یکی از نمونه‌های شاخص، نیایشگاه منسوب به آناهیتا در کنگاور نزدیک همدان یا هگمتانه است.

آناهیتا در طاق بستان، ایستاده در کنار خسرو دوم و اهورامزدا
Credit: Philippe Chavin

در دوره‌ی اشکانی نیز پرستش آناهیتا ادامه یافت و در دوره‌ی ساسانی هم شواهدی از تداوم اهمیت او در سنت‌های دینی و سلطنتی مشاهده می‌شود. برخی پژوهشگران باور دارند که ارتباط آناهیتا با دیگر ایزدبانوان منطقه‌ی میان‌رودان (بین‌النهرین) و آسیای غربی هم در شکل‌گیری ویژگی‌های اسطوره‌ای و هنری او اثرگذار بوده است.

حتی به ارتباط آناهیتا با ایزدبانوانی مانند آفرودیت و آرتمیس در منابع یونانی نیز اشاره شده است. این همسان‌سازی‌ها نشان می‌دهد که یونانیان و دیگر ملت‌های همسایه، در مواجهه با باورهای ایرانی، گاه ایزدان و ایزدبانوان خود را با چهره‌های دینی ایران تطبیق می‌دادند.

اهمیت این نگاه تا آنجاست که در موزه‌ی بریتانیا، مجموعه اشیای تاریخی مرتبط با او، از جمله سکه‌های دوره کوشانی-ساسانی دیده می‌شود. همچنین سر برنزی کشف شده در ساتالا در آسیای صغیر، که در این موزه نگهداری می‌شود، با چهره‌ی آناهیتا و سنت‌های هنری یونانی مرتبط دانسته شده است. همگی این آثار گستردگی نفوذ فرهنگی و دینی او را در بخش‌هایی از جهان باستان نشان می‌دهند.

تندیس آناهیتا در فومن
Credit: Achaemenes, Wikimedia

جایگاه آب در زندگی و تمدن ایرانیان باستان

بدون نگاه به شرایط طبیعی و جغرافیایی ایران نمی‌توان به‌درستی اهمیت آبانگان را درک کرد. بخش بزرگی از فلات ایران در محدوده‌ی اقلیم خشک و نیمه‌خشک قرار دارد و بارندگی در بسیاری از مناطق آن محدود و نامنظم است. در چنین شرایطی، دسترسی پایدار به آب از مهم‌ترین عوامل شکل‌گیری زندگی اجتماعی و اقتصادی بوده است.

ایرانیان باستان برای بهره‌برداری از منابع آب، روش‌های گوناگونی توسعه دادند. قنات یکی از مهم‌ترین دستاوردهای مهندسی آب در ایران است که امکان انتقال آب زیرزمینی به مناطق مسکونی و زمین‌های کشاورزی را فراهم می‌کرد. آب‌انبارها، بندها، سدها و شبکه‌های آبیاری نیز در بسیاری از مناطق برای ذخیره و مدیریت کاربرد داشتند.

دکتر پرویز رجبی در مقاله‌ای با عنوان «آبانگان» در نشریه چیستا (سال 1360) به اهمیت منابع آب در شکل‌گیری تمدن ایرانی اشاره دارد. او با اشاره به شرایط طبیعی ایران و نیاز دائمی انسان به آب، نقش آب را در پیدایش و تداوم سکونتگاه‌ها و شکل‌گیری جوامع کشاورزی قابل توجه می‌داند و به روایت‌های تاریخی درباره‌ی شیوه رفتار ایرانیان با منابع آبی و جایگاه آن در سنت‌های دینی اشاره می‌کند.

سازه‌های آبی شوشتر
Credit: Zahra Babaahmadi, Google Maps

از دیدگاه فرهنگی، اهمیت آب در زندگی ایرانیان به اندازه‌ای بود که در باورهای دینی و مناسبات اجتماعی آنان نیز بازتاب یافت. چشمه‌ها، رودخانه‌ها، سرچشمه‌ها و دریاها از عناصر ارزشمند طبیعت محسوب می‌شدند و مراقبت از پاکیزگی آن‌ها اهمیت داشت.

در چنین بستری، جشن آبانگان را می‌توان بازتابی از پیوند میان محیط طبیعی، نیازهای معیشتی و جهان‌بینی دیرین ایرانیان دانست. گرامی‌داشت آب در این جشن، با تجربه‌ی زیسته‌ی مردمانی پیوند داشت که بقای آن‌ها به شناخت و مدیریت درست منابع آب وابسته بود.

آیین‌های جشن آبانگان

آیین‌های مربوط به آبانگان در اصل با نیایش آب‌ها و ستایش آناهیتا همراه بوده است. بر اساس گزارش‌های تاریخی و توصیف‌های موجود در منابع زرتشتی، مردم در این روز به کنار رودخانه‌ها، چشمه‌ها، جویبارها و دیگر منابع آب می‌رفتند و به نیایش و ستایش آب می‌پرداختند.

یکی از مهم‌ترین بخش‌های این آداب و رسوم، خواندن آبان‌نیایش و آبان‌یشت بود. این متون برای گرامی‌داشت آب‌ها و ایزدبانوی آناهیتا خوانده می‌شدند و نقش مهمی در مراسم مذهبی داشتند. موبدان نیز در اجرای بخش‌هایی از آیین، نیایش‌های مربوط به آب را سر می‌دادند. در برخی روایت‌های تاریخی، از پیشکش کردن هدایا به آب‌ها نیز یاد شده است. این پیشکش‌ها در سنت‌های گوناگون می‌توانست شامل گل، شیرینی و خوراکی‌های ویژه باشد.

طرحی از جشن آبانگان در کنار رودخانه
Credit: Mehre Mihan

چنین مراسمی هنوز هرچند کم‌رنگ‌تر اما در میان برخی زرتشتیان از جمله پارسیان هند، وجود دارد. از جمله جمشیدجی جیجبهای مودی (J. J. Modi) در یکی از مهم‌ترین منابع مرتبط یعنی کتاب «مراسم و آداب مذهبی پارسیان» که در سال 1922 میلادی منتشر شد، از برگزاری جشن آبان و حضور گروه‌هایی از پارسیان، به‌ویژه زنان، در کنار ساحل دریا و کرانه‌ی رودخانه‌ها برای نیایش ایزد آب خبر داده است.

آیین آبزور نیز از سنت‌های مهم مرتبط با آبانگان است. در این مراسم، بخش‌هایی از اوستا خوانده می‌شود و موبدان با اجرای حرکات و پیشکش‌های آیینی، آب را گرامی می‌دارند. در شکل معاصر این آیین، ممکن است ترکیبی از شیر و گیاهان دارویی یا خوشبو هم در کنار آب به‌کار رود.

در کنار جنبه‌ی مذهبی، آبانگان فرصتی برای گردهمایی اجتماعی هم به شمار می‌رود. خانواده‌ها و اعضای جامعه در کنار یکدیگر حضور پیدا می‌کنند، نیایش می‌خوانند و در فضایی شادمانه به بزرگداشت آب می‌پردازند. بنابراین می‌توان گفت که آبانگان در کنار کارکرد دینی، به تقویت پیوندهای اجتماعی هم کمک می‌کرد.

مکان‌های برگزاری جشن آبانگان

با وجود گذشت قرن‌ها، آبانگان همچنان در میان جوامع ایرانی، به ویژه بخشی از زرتشتیان ایران و پارسی خارج از کشور زنده است. گروه‌های مختلف طی دورهمی‌هایی این جشن را در نقاط مختلف مانند بوستان‌ها و دریاچه‌ها برگزار می‌کنند اما برخی مکان‌ها از دیرباز میزبان آبانگان بوده‌اند و شاخص‌تر هستند.

هرچند شکل برگزاری جشن در دوران معاصر با گذشته تفاوت‌هایی پیدا کرده است اما همان‌طور که نشریه‌ی امرداد می‌نویسد، خواندن اوستا، برگزاری آیین آبزور، نیایش در کنار آب و گردهمایی اجتماعی هنوز از بخش‌های اصلی آن محسوب می‌شوند.

تهران

در قلب پایتخت، آتشکده‌ی زرتشتیان تهران معروف به آتشکده آدریان، یکی از مکان‌های شاخص برگزاری این جشن است. در چهارم آبان این جشن و مراسم آبزور با حضور موبدان و زرتشتیان در آتشکده برگزار می‌شود. در این مراسم، درباره‌ی جایگاه آب در فرهنگ ایرانی و اهمیت پاس‌داری از منابع آن سخن گفته می‌شود و سپس، موبدان و حاضران به خواندن نیایش‌های اوستایی می‌پردازند.

گردهمایی جشن آبانگان در محله‌ی تهرانپارس نیز از رویدادهای مهم این روز است. در این برنامه علاوه بر نیایش و خواندن بخش‌هایی از اوستا، برنامه‌های فرهنگی، موسیقی، سخنرانی درباره‌ی آناهیتا و معرفی کتاب درباره ایزدبانوی آب نیز اجرا می‌شود.

یزد

آتشکده زرتشتیان یزد
Credit: Alikhani98, Wikimedia

یزد از مهم‌ترین مراکز فرهنگی و تاریخی زرتشتیان ایران به‌شمار می‌رود و طبیعی است که جشن آبانگان هم در آن با حضور گسترده‌ی خانواده‌ها و انجمن‌های زرتشتی گرامی داشته می‌شود. در این روز مراسم آبانگان و آیین آبزور در آتشکده یزد برگزار می‌شود. برنامه‌ای که با همکاری انجمن زرتشتیان یزد و مشارکت اقشار مختلف مانند دانش‌آموزان همراه  است.

در بخشی از این مراسم، دانش‌آموزان با حضور در برنامه گهنبار دانش‌آموزی، درباره‌ی پاس‌داری از محیط زیست و ارزش نگهداری از آب آموزش می‌بینند. همچنین پیمانی نمادین برای حفاظت از طبیعت و پاس‌داشت آیین‌های ایرانی به امضای دانش‌آموزان می‌رسد.

خواندنی‌ها

جاهای دیدنی یزد؛ ۳۴ جاذبه‌ شگفت‌انگیز شهر خشتی

کرمان

آتشکده‌ی کرمان هم از دیگر محل‌های برگزاری آبانگان است. در این رویداد، آیین اوستاخوانی جشن آبانگان با کوشش انجمن زرتشتیان کرمان این مراسم در کنار حوض آتشکده و با حضور موبدان و گروهی از مردم انجام می‌شود.

در این برنامه، نیایش‌های مربوط به آیین دینی و کشتی نو کردن برگزار می‌شود و سپس موبد با خواندن اوستای آبزور، مراسم افزودن شیر به آب را اجرا می‌کنند. خواندن نیایش تندرستی و پذیرایی در کنار یکدیگر، از جمله بخش‌های دیگر این جشن در کرمان است.

با حضور زرتشتیان بسیار در کرمان و پیوند عمیق با پاس‌داشت آب در میان آن‌ها، شاید عجیب نباشد که پروفسور سروش سروشیان، از این دیار به یکی از برجسته‌ترین چهره‌های حوزه‌ی آب-هواشناسی در جهان تبدیل شده است.

شریف‌آباد اردکان

شریف‌آباد در شهرستان اردکان از مناطق دارای پیشینه و جمعیت زرتشتی است و به همین دلیل برگزاری جشن آبانگان در آتشکده شاه‌ورهرام ایزد این روستا از آیین‌های شاخص است. در این مراسم ابتدا اوستای آبزور توسط موبد خوانده می‌شود و سپس از حاضران با چای، شیرینی، نان روغنی سوروگ و پشمک پذیرایی می‌شود.

ایالات متحده آمریکا

آبانگان اطراف دریاچه میرامار آمریکا
Credit: The Sassanid Immortal, Instagram

علاوه بر ایران، جوامع ایرانی در بسیاری کشورهای دیگر هم هنوز جشن‌های مهم ایرانی را برگزار می‌کنند. از جمله در آمریکا جمعیت زرتشتیان در شهرهای مختلف به پاس‌داشت آیین آبانگان می‌پردازند. ایالت سن‌دیگو از مهم‌ترین مکان‌های این رویداد ایرانی است. طی جشن آبانگان هر ساله گروهی از زرتشتیان این شهر در کنار دریاچه‌ی میرامار گرد هم می‌آیند و آیین آبزور را به جا می‌آورند. آیین کشتی نو کردن و خواندن بخش‌هایی از اوستا از جمله بخش‌های این مراسم است.

پاکستان

در پاکستان نیز جشن آبانگان توسط زرتشتیان برگزار می‌شود. یکی از مهم‌ترین مراسم در شهر کراچی است که طی آن موبد آتشکده «هیرجی‌بای بهرانا» (Hirji Bhai Behrana) هم‌زمان با آبان روز در گاه‌شماری زرتشتی، کنار چاه آب به خواندن اوستا می‌پردازد.

این نیایشگاه از مراکز تاریخی زرتشتیان کراچی است و پیشینه‌ی آن به سال 1849 میلادی بازمی‌گردد. برگزاری آبانگان در این آتشکده نشان می‌دهد که این جشن همچنان در میان جوامع زرتشتی شبه‌قاره‌ی هند مورد توجه قرار دارد.

هند

هند از مهم‌ترین مراکز زندگی زرتشتیان در خارج از ایران است. جامعه‌ی پارسیان هند، به‌ویژه در بمبئی و دیگر شهرهای این کشور، به خوبی سنت‌های دینی و فرهنگی زرتشتی را در طول قرن‌ها حفظ کرده است.

در میان پارسیان هند، جشن مرتبط با آب با نام «آوا ماه پَرَب» (Ava Mah Parab) یا «آبان جشن» (Aban Jashan) هم شناخته می‌شود. در این مراسم، آب‌ها و ایزدبانوی آوا یا آناهیتا گرامی داشته می‌شوند و نیایش‌های مربوط به آب خوانده می‌شود. حضور در کنار رودخانه، دریا یا دیگر منابع آب و پیشکش کردن گل و خوراکی‌های آیینی از جمله سنت‌هایی است که در این جشن اجرا می‌شود.

عکسی قدیمی از پارسیان هند

این نمونه‌ها نشان می‌دهند که برگزاری جشن آبانگان هنوز در میان ایرانیان به ویژه زرتشتیان چه در ایران و چه در دیگر مناطق جهان رواج دارد. حتی در برخی از آن‌ها، برنامه‌های آموزشی و فرهنگی امروزی هم در پیوند با طبیعت و محیط زیست به آن افزوده شده است. بنابراین به سادگی می‌توان دورهمی‌هایی با موضوع اهمیت آب در این روز برگزار کرد که در امتداد آیین‌های تاریخی آبانگان اما به سبک امروزی باشند.

آبانگان در دنیای امروز؛ پاسداری از آب و محیط زیست

یکی از مهم‌ترین جنبه‌های آبانگان در دنیای امروز، ارتباط آن با مسئله‌ی حفاظت از منابع آبی و محیط زیست است. در شرایطی که تغییرات اقلیمی، افزایش جمعیت، برداشت بی‌رویه از آب‌های زیرزمینی و آلودگی رودخانه‌ها و دریاچه‌ها، به چالش‌هایی جدی بشر امروز به ویژه در ایران تبدیل شده‌اند، مفاهیم فرهنگی و تاریخی مرتبط با احترام به آب می‌توانند اهمیت تازه‌ای پیدا کنند.

همان‌طور که آبانگان جشنی فرهنگی و مذهبی است که در چارچوب جهان‌بینی ایرانیان باستان برای پاس‌داشت آب شکل گرفته است، امروز هم می‌توان از این میراث برای یادآوری مسؤولیت انسان در برابر طبیعت و منابع حیاتی بهره گرفت. چنان‌که برخی از مراسم معاصر آبانگان نیز با همین رویکرد برگزار می‌شوند. این برنامه‌ها به انتقال مفاهیم فرهنگی به نسل جوان کمک می‌کنند و پیوند میان میراث تاریخی و مسائل زیست‌محیطی امروز را نشان می‌دهند.

برگزاری جشن آبانگان در ایران امروز

Credit: Zarir Najmi, Amordad

آبانگان همچنین می‌تواند فرصتی برای آشنایی دوباره با دستاوردهای تاریخی ایرانیان در مدیریت منابع آب باشد. قنات‌ها، آب‌انبارها و سازه‌های آبی موجود در ایران مانند سازه‌های آبی شوشتر، نمونه‌هایی از سازگاری جوامع انسانی با شرایط اقلیمی هستند. یادآوری این تجربه‌ها در جشن آبانگان، توجه عمومی را به ارزش دانش بومی و ضرورت استفاده‌ی مسؤولانه از منابع طبیعی جلب می‌کند.

جمع‌بندی

با رسیدن آبان روز در ماه آبان، جشن تماشایی آبانگان برگزار می‌شود. یکی از برجسته‌ترین جشن‌های کهن ایرانی که از دل پیوند عمیق میان انسان با آب و طبیعت و اهمیت آن در زندگی شکل گرفته است. جشنی که با نام آناهیتا، ایزدبانوی آب‌ها و باروری، ارتباط دارد و در سنت زرتشتی با خواندن نیایش‌های اوستایی و آیین آبزور گرامی داشته می‌شود.

پیشینه‌ی آبانگان در طول تاریخ، معانی و روایت‌های گوناگونی پیدا کرده و از ستایش آب‌ها و نیایش آناهیتا گرفته تا روایت‌های مربوط به بازگشت باران، آبادانی و رهایی از خشکسالی را دربر می‌گیرد. هرچند نمی‌توان همه‌ی این روایت‌ها را پیشینه‌ی تاریخی قطعی پذیرفت، اما مجموعه‌ی آن‌ها نشان می‌دهد که آب در فرهنگ و حافظه‌ی تاریخی ایرانیان تا چه اندازه اهمیت دارد. به همین دلیل هم برگزاری این رویداد هنوز در ایران و برخی نقاط جهان ادامه دارد و رنگ و بوی امروزی‌تری هم به خود گرفته است.

شاید ریشه‌ی مشترک آبانگان در همه‌ی تاریخ را بتوان فرصتی برای یادآوری یک حقیقت ساده و بنیادی دانست که آب سرچشمه‌ی حیات است و پاس‌داشت آن، بخشی از مسؤولیت مشترک انسان‌ها در برابر طبیعت و نسل‌های آینده به‌شمار می‌رود.