آلنوش طریان؛ اخترفیزیک‌دان پیشگام با رؤیای آموزش برای علم

18 آبان زادروز آلنوش طریان، یکی از دانشمندان و شاخص‌ترین چهره‌های نجومی ایران است که نه تنها از زنان پیشگام علم بود، بلکه در پیشبرد نجوم و اخترفیزیک در ایران هم فعالیت اثرگذاری داشت. در زمانی که حضور زنان در عرصه‌های علمی چندان آسان نبود، مسیر متفاوتی را انتخاب کرد و به یکی از چهره‌های ماندگار فیزیک و اخترشناسی ایران تبدیل شد.

تدریس فیزیک ستارگان، تأسیس نخستین رصدخانه‌ی فیزیک خورشیدی ایران و تربیت نسل‌های مختلف دانشجویان، از فعالیت‌های طریان است که لقب «مادر اخترفیزیک ایران» و «مادر نجوم ایران» را به خود اختصاص داد. نخستین زن ایرانی به مقام استادی در رشته‌ی فیزیک دست یافت. این روایت پشتکار زنی است که با نگاه به پیشرفت علم به ویژه در ایران، محدودیت‌های اجتماعی و جنسیتی را کنار زد و راه را برای حضور پررنگ‌تر زنان در علوم پایه هموار کرد.

تولد و تحصیلات آلنوش در مدرسه

«آلنوش طریان» (Alenoush Terian) روز 18 آبان 1299 خورشیدی (9 نوامبر 1920 میلادی) در یکی از کوچه‌های چهارراه عزیزخان تهران به دنیا آمد. خانواده‌ی او از ایرانیان ارمنی و اهل فرهنگ و هنر بودند. نام او هم در زبان ارمنی (Ալենուշ Տերյան) به معنای «دختر موج» است و شاید به همین دلیل هم دختری جریان‌ساز شد.

پدر و مادر آلنوش طریان (الینوش تریان)

پدرش، آرتو طریان، به جز مشاغل مهمی مانند معاونت بانک سپه، از علاقه‌مندان هنر نمایش بود که در شکل‌گیری آموزش هنرهای دراماتیک و تئاتر در ایران نقش داشت. او همچنین به ادبیات فارسی علاقه‌مند بود و بخش‌هایی از شاهنامه فردوسی را به زبان ارمنی ترجمه کرده بود.

مادرش، وارتو طریان، نیز در زمینه‌ی ادبیات و هنر سخنوری، در سوئیس تحصیل کرده بود و به فعالیت‌های هنری، از جمله بازیگری تئاتر، علاقه داشت. بنابراین آلنوش در محیطی رشد کرد که هنر، فرهنگ و یادگیری در کانون توجه بود.

آلنوش تحصیلات ابتدایی خود را در مدرسه‌ی ارامنه‌ی تهران گذراند. اما چون در آن دوران مدارس ارامنه تنها تا پایه‌ی نهم آموزش می‌دادند، برای ادامه‌ی تحصیل به «دبیرستان انوشیروان دادگر» رفت. مدرسه‌ای که به جامعه‌ی زرتشتیان تعلق داشت. با وجود فضای هنری خانواده، او که به گفته‌ی خودش می‌خواست سر از کار طبیعت دربیاورد، تصمیم گرفت مسیر متفاوتی را دنبال کند و در همین دبیرستان به علوم پایه مانند ریاضی و فیزیک علاقه‌مند شد.

دبیرستان انوشیروان دادگر در خیابان انقلاب که هنوز هم فعال و پابرجاست.
Credit: Behrouz Badrouj, Google Maps

انتخاب فیزیک برای دختری در آن دوران، تصمیم چندان متداولی نبود؛ چون هنوز باورهای رایج اجتماعی، تا حدی تحصیل و فعالیت زنان در برخی رشته‌های علمی را با چالش‌هایی روبه‌رو می‌کرد. با این حال او از همان کودکی با این تصور که دختران نمی‌توانند ریاضی بخوانند یا در برخی فعالیت‌ها موفق شوند، مخالف بود. او تصمیم داشت نشان بدهد که توانایی علمی و استعداد افراد، به جنسیت آن‌ها وابسته نیست و پشتکار و علاقه می‌تواند مسیرهای تازه‌ای پیش روی انسان قرار دهد.

مادر و پدر آلنوش به زبان فرانسه، فارسی و ارمنی مسلط بودند و بسیاری از مواقع با هم به زبان فرانسه صحبت می‌کردند. بنابراین او و برادرش نیز با این زبان‌ها آموزش دیدند و مسلط شدند. در کنار این‌ها، او بعدها ناگزیر به آشنایی با زبان ترکی و انگلیسی نیز شد، چون بسیاری از مقالات و مجلات علمی به زبان انگلیسی هستند.

تحصیلات آکادمیک؛ از دانشگاه تهران تا سوربن

پس از پایان تحصیلات متوسطه و در دورانی که کنکور سراسری وجود نداشت و دانشگاه‌ها پذیرش جداگانه داشتند، با توجه به نمرات خوبش به دانشگاه تهران رفت. او رشته‌ی فیزیک را به عنوان رشته‌ی آکادمیک خود برگزید و سرانجام در خرداد 1326 مدرک کارشناسی فیزیک خود را از دانشکده علوم این دانشگاه دریافت کرد.

سال‌های جوانی آلنوش طریان

با فارغ‌التحصیلی از دانشگاه تهران، طریان مشغول به کار شد. او در مهر ماه همان سال به عنوان کارمند آزمایشگاه فیزیک دانشکده علوم استخدام شد و مدتی بعد مسؤولیت فعالیت‌های آزمایشگاهی را بر عهده گرفت.

در ادامه اما علاقه‌اش به ادامه تحصیل و کسب دانش تخصصی بیش‌تر، باعث شد که به فکر سفر به اروپا بیفتد. با این حال، اینکه در آن زمان هنوز اساتید دانشگاه تهران دیدگاه حمایتی نسبت به تحصیل زنان در مقاطع بالاتر نداشتند، از عوامل مهمی بود که او را از دریافت بورسیه‌ی دولتی برای تحصیل در دوره‌ی کارشناسی ارشد (فوق لیسانس) و دکتری باز داشت.

آلنوش طریان هنگام کار با تلسکوپ

حتی تلاش او برای دریافت کمک و معرفی‌نامه از استاد خود، دکتر محمود حسابی هم به نتیجه نرسید. بنابراین تصمیم گرفت با حمایت خانواده و هزینه‌ی شخصی خود این کار را انجام دهد. او در تابستان 1328 راهی فرانسه شد تا تحصیلاتش را در «دانشگاه سوربن» (Sorbonne University) پاریس ادامه دهد.

او در گرایش فیزیک اتمسفر این دانشگاه به تحصیل پرداخت و این محیط علمی جدید، فرصت آشنایی با برخی چهره‌های برجسته‌ی علمی را برایش ایجاد کرد. از جمله مدتی با «ایرن کوری» (Irène Joliot-Curie) دختر «ماری کوری» (Marie Curie) همکاری کرد. ماری کوری، از کودکی آلنوش الگوی علمی او محسوب می‌شد و همراهی با دخترش، برای طریان تجربه‌ای ارزشمند بود. هرچند پزشکان کار در محیط دارای تشعشع را برای او مضر دانستند و نتوانست فعالیت در زمینه‌ی فیزیک هسته‌ای را ادامه دهد.

به همین دلیل به قسمت فیزیک اپتیک (فیزیک دیدگانی) رفت. او در نهایت در سال 1335 موفق شد دانشنامه‌ی دکتری خود را از دانشگاه سوربن فرانسه دریافت کند.

خواندنی‌ها

مریم میرزاخانی؛ ملکه ریاضی ایران، برنده جایزه فیلدز

بازگشت به ایران و آغاز تدریس دانشگاهی

پس از پایان تحصیلات در فرانسه، آلنوش طریان امکان ادامه‌ی فعالیت علمی در اروپا را داشت. حتی به گفته‌ی خودش، پیشنهاد کرسی استادی دانشگاه سوربن نیز به او ارائه شد اما علاقه به پرورش نسل‌های دیگر علمی در ایران، باعث شد این عنوان را نپذیرد و به ایران بازگردد.

این انتخاب، یکی از نقاط مهم زندگی حرفه‌ای او بود. در ایران با سمت دانشیار گروه فیزیک، عضو هیئت علمی دانشکده علوم دانشگاه تهران شد. حتی پیشنهادی هم از یکی از دوستان پدرش برای کار در شرکتی خصوصی داشت اما آن را رد کرد چون در مسیر علمی خود مصمم بود.

آلنوش طریان و همکاران دانشگاهی او در نوروز 1343

در ابتدا درس ترمودینامیک را آموزش می‌داد و به‌تدریج مسئولیت تدریس مباحث تخصصی‌تری را بر عهده گرفت. او در حقیقت از نخستین زنان ایرانی بود که در زمینه‌ی ترمودینامیک به تدریس دانشگاهی پرداخت. اما مهم‌ترین تحول در فعالیت آموزشی او، ورود فیزیک ستارگان به برنامه‌ی درسی رشته فیزیک دانشگاه تهران بود.

بنیان‌گذاری اخترفیزیک در ایران

یکی از مهم‌ترین دلایل شهرت آلنوش طریان، نقشی است که در معرفی و گسترش فیزیک ستارگان و اخترفیزیک در دانشگاه‌های ایران داشت.

پیش از او، نجوم در ایران بیشتر در قالب مباحث عمومی یا موضوعات مرتبط با رشته‌ی ریاضی تدریس می‌شد و فیزیک ستارگان جایگاه مستقلی در آموزش دانشگاهی نداشت. اما طریان با تکیه بر دانش تخصصی خود، برای نخستین بار درس فیزیک ستارگان را به‌صورت مستقل برای دانشجویان رشته‌ی فیزیک دانشگاه تهران ارائه کرد.

این کار از گام‌های مهم در شکل‌گیری آموزش مدرن ستاره‌شناسی در ایران بود. اخترفیزیک شاخه‌ای از علم است که با استفاده از اصول فیزیک، پدیده‌های نجومی و ویژگی‌های اجرام آسمانی را بررسی می‌کند. مطالعه‌ی ساختار و دمای ستارگان، تابش خورشید، ویژگی‌های فیزیکی اجرام سماوی و فرایندهای انرژی در آن‌ها از موضوعات مرتبط با این حوزه است.

آلنوش طریان ایستاده در کنار تلسکوپ رصدخانه

خودش در این‌باره گفته است: «پیش از آنکه من فیزیک ستارگان را در دانشگاه تدریس کنم، این درس وارد دانشگاه های ایران نشده بود و تنها علم نجوم تدریس می شد؛ آن هم نه در رشته‌ی فیزیک، بلکه ریاضی. زمانی که از من برای تدریس در دانشگاه دعوت کردند، از آنجا که دستیار دکتر روشن بودم، در ابتدا ترمودینامیک تدریس می کردم اما پس از مدتی قرار شد برای اولین بار در ایران و به صورت مستقل درس فیزیک ستاره ها را برای دانشجویان رشته‌ی فیزیک تدریس کنم.»

طریان علاوه بر تدریس، به توسعه‌ی امکانات پژوهشی این حوزه هم توجه داشت. او معتقد بود که آموزش مباحث نظری به تنهایی برای پیشرفت علم کافی نیست و دانشجویان باید امکان مشاهده، آزمایش و بررسی پدیده‌های طبیعی را نیز داشته باشند. به همین دلیل، فعالیت‌هایش به آموزش محدود نماند و به شکل‌گیری زیرساخت‌های اولیه‌ی پژوهش در زمینه‌ی نجوم و فیزیک خورشیدی کمک کرد.

کتاب نجوم به زبان ساده اثر مایر دگانی نشر گیتا شناسی

15 %

1,500,000

1,270,000 تومان

مشاهده و خرید

باز شدن در صفحه دیجیکالا

رصدخانه فیزیک خورشیدی

آلنوش طریان در کنار رصدخانه‌ی خورشیدی در تپه‌های امیرآباد

یکی از ماندگارترین دستاوردهای علمی آلنوش طریان، نقش مهم او در بنیان‌گذاری نخستین رصدخانه‌ی فیزیک خورشیدی و استروفیزیک ایران است. این طرح توسط دانشگاه تهران برنامه‌ریزی شد.

سپس در سال 1338، دولت فدرال آلمان غربی بورسیه‌ی فرصت مطالعاتی و آشنایی با فعالیت‌های «رصدخانه فیزیک خورشیدی» (Solar Physics Observatory) را در اختیار دانشگاه تهران قرار داد. این بار اما دیدگاه جامعه‌ی علمی متفاوت از دوران لیسانس آلنوش بود. بنابراین او برای استفاده از این فرصت انتخاب شد و با کمی تأخیر اداری، در فروردین 1340 به آلمان رفت. او به مدت چهار ماه در آلمان به مطالعه و کسب تجربه در زمینه‌ی فیزیک خورشیدی پرداخت و پس از پایان دوره به ایران بازگشت.

این تجربه‌ی علمی در ادامه فعالیت‌های او در دانشگاه تهران اهمیت زیادی پیدا کرد تا جایی که باعث پیشبرد تأسیس رصدخانه‌ی فیزیک خورشیدی دانشگاه تهران و راه‌اندازی نخستین تلسکوپ خورشیدی ایران شد که از شرکت «زایس» (Zeiss) خریداری شده بود. در این رصدخانه عکس‌برداری از خورشید به کمک فیلترهای H-Alpha انجام می‌شد.

این مرکز پژوهشی که در سال‌های آخر فعالیت در دهه‌ی 1380، با عنوان رصدخانه‌ی آلینوش هم شناخته می‌شد. هرچند به نوشته‌ی ایسنا حتی ساختمان این رصدخانه که با هزینه‌ی شخصی دکتر حسین کشی افشار و همسرش پروین عظیما (کشی افشار) ساخته شده بود، در طرح دسترسی خیابان امیرآباد (کارگر شمالی) به بزرگراه حکیم، در سال 1400 به طور کلی نابود شد.

رصدخانه‌ای که روزی دفتر آلنوش طریان در مجموعه‌ی آن قرار داشت اکنون به خاطرات پیوسته است. به نوشته‌ی مجله‌ی زن روز (28 بهمن 1346) در هنگام فعالیت رصدخانه، کتاب‌هایی از علم نجوم و فیزیک خورشید اطراف اتاق را پر کرده بودند و تصاویری فراوان از خورشید به دیوار آن آویزان بود.

آخرین روزهای نخستین رصدخانه خورشیدی ایران
Credit: Saman Aghvami, ISNA

این رصدخانه‌ی فیزیک خورشیدی، امکان مطالعه‌ی تخصصی‌تر خورشید و بررسی ویژگی‌های فیزیکی آن را فراهم می‌کرد. شناخت خورشید به عنوان نزدیک‌ترین ستاره به زمین، می‌تواند اطلاعات ارزشمندی درباره‌ی ساختار و رفتار ستارگان دیگر هم در اختیار دانشمندان قرار دهد.

پژوهش‌های فیزیک خورشیدی موضوعاتی مانند دمای لایه‌های مختلف خورشید، تابش الکترومغناطیسی، فعالیت‌های سطحی در شید سپهر و تغییرات انرژی این ستاره را بررسی می‌کنند. توسعه‌ی این حوزه در ایران، به امکانات رصدی و نیروی انسانی متخصص نیاز داشت؛ دو زمینه‌ای که طریان برای تقویت آن‌ها تلاش کرد.

دیدنی‌ها

کاوشگر پارکر ناسا چگونه خورشید را لمس کرد؟

حتی عکس‌هایی که او از خورشید تهیه کرده بود، مورد توجه برخی مجامع علمی خارجی قرار گرفت. می‌توان گفت او که رصدخانه‌هایی در آلمان، ایتالیا، فرانسه و آمریکا را دیده بود، فعالیت‌های پژوهشی در ایران را تنها به تدریس و فراهم کردن بستر آموزش محدود نکرد، بلکه کوشید در پژوهش و تولید داده‌های علمی نیز اثرگذار باشد.

علاقه‌ی طریان به خورشید، تنها به مطالعه‌ی ویژگی‌های فیزیکی این ستاره محدود نمی‌شد و به کاربردی شدن علوم هم توجه داشت. او به ظرفیت‌های انرژی خورشیدی در ایران اشاره می‌کرد و معتقد بود کشور به دلیل برخورداری از روزهای آفتابی فراوان (حدود 241 روز در سال)، می‌تواند استفاده‌ی گسترده‌تری از این منبع انرژی داشته باشد.

نخستین استاد زن فیزیک در دانشگاه‌های ایران

فعالیت‌های علمی آلنوش طریان کم‌کم جایگاه دانشگاهی او را ارتقا داد. او در خرداد 1343 به مقام استاد ارتقا یافت و به عنوان نخستین زن فیزیک‌دان ایرانی مطرح شد که در دانشگاه‌های کشور به این جایگاه دست یافته است.

این رویداد، نقطه عطفی در تاریخ آموزش عالی ایران بود. در آن دوران با وجود توجه به فعالیت علمی زنان، هنوز حضور آن‌ها در بسیاری از موقعیت‌های علمی و مدیریتی دانشگاه‌ها محدود بود و رسیدن یک زن به مرتبه‌ی استادی در رشته‌ای مانند فیزیک، دستاوردی قابل توجه محسوب می‌شد.

آلنوش طریان در دفتر کارش

طریان در سال 1345 به عضویت کمیته‌ی ژئوفیزیک دانشگاه تهران درآمد و در سال 1348 رسما ریاست گروه تحقیقات فیزیک خورشیدی مؤسسه ژئوفیزیک دانشگاه تهران را بر عهده گرفت. در این جایگاه علاوه بر فعالیت‌های آموزشی و پژوهشی، به توسعه‌ی تحقیقات مرتبط با خورشید و پیشبرد فعالیت‌های رصدخانه پرداخت.

او در طول دوران فعالیت دانشگاهی خود، دانشجویان بسیاری را آموزش داد. تا جایی که بعدها، یکی از مهم‌ترین دستاوردهای زندگی‌اش را تربیت دانشجویانی می‌دانست که خود به استادان و پژوهشگران نسل‌های بعد تبدیل شدند.

بازنشستگی و سال‌های پایانی زندگی

آلنوش طریان پس از بیش از سه دهه فعالیت علمی و دانشگاهی، در 15 شهریور 1358 به درخواست خودش بازنشسته شد. او در طول 32 سال عضویت هیئت علمی، علاوه بر تدریس ترمودینامیک و فیزیک ستارگان، در توسعه‌ی آموزش فیزیک خورشیدی، اخترفیزیک و تربیت دانشجویان متخصص نقش داشت.

با وجود بازنشستگی، نام و دستاوردهای علمی او همچنان در محافل دانشگاهی و فرهنگی مورد توجه قرار داشت. در سال 1382 مستندی با عنوان «سوی خورشید» درباره‌ی زندگی و فعالیت‌های علمی او ساخته و در قالب برنامه‌ی فرزانگان ایران از شبکه‌ی یک تلویزیون ایران پخش شد.

همچنین در سال 1385، در مراسمی به مناسبت بزرگداشت مقام زن، از خدمات علمی او تقدیر شد. طریان در سال‌های پایانی زندگی نیز به‌عنوان یکی از چهره‌های ماندگار علم ایران شناخته می‌شد.

نودمین سالروز تولد آلنوش طریان در سال 1389
Credit: ISNA

با توجه به اینکه تمام عمر آلنوش طریان صرف علم و آموزش در ایران شد، او هرگز ازدواج نکرد و فرزندی نداشت. به گفته‌ی خودش هیچ‌گاه مردی را که دوست و هم‌فکر و هم‌کارش باشد، نیافت. اما علاقه‌ی او به فیزیک تا آنجا بود که همیشه ماه و خورشید را فرزندانش می‌دانست.

با این حال، چنانکه دکتر منیژه رهبر از شاگردان او بیان می‌کند، همه‌ی دانشجویان و فارغ التحصیلان رشته‌ی فیزیک فرزندانش هستند، چون انگیزه و علاقه‌ی آن‌ها را در این رشته تقویت کرد. چنانکه توجه به آینده نسل‌های بعدی و حمایت از دانشجویان، در تصمیم‌های شخصی و وصیت‌نامه‌اش نیز دیده می‌شود.

در همین زمینه، یکی از اقدامات قابل توجه او، واگذاری خانه شخصی‌اش برای استفاده‌ی دانشجویان ارمنی، به ویژه دانشجویانی بود که برای ادامه‌ی تحصیل به محل سکونت مناسبی نیاز داشتند. او کتابخانه‌ی شخصی خود را نیز به کتابخانه ملی ایران اهدا کرد تا مجموعه کتاب‌هایش در دسترس علاقه‌مندان و پژوهشگران قرار بگیرد.

آلنوش طریان در خانه سالمندان
Credit: IBNA

آلنوش طریان سال‌های پایانی عمرش را در خانه سالمندان توحید سپری می‌کرد و تنها چند ماه پس از جشن تولد 90 سالگی‌اش که در باشگاه آرارات برگزار شده بود، روز دوشنبه 14 اسفند 1389 در آسایشگاه سالمندان درگذشت. مراسم یادبود او در کلیسای مریم مقدس تهران برگزار شد و پیکرش در گورستان ارامنه‌ی تهران به خاک سپرده شد.

میراث علمی آلنوش طریان؛ مادر اخترفیزیک ایران

لقب «مادر اخترفیزیک ایران» عنوانی فراتر از علاقه‌ی آلنوش طریان به نجوم یا فعالیت‌هایش در حوزه‌ی فیزیک خورشیدی است. در حقیقت اهمیت این عنوان را باید در مجموعه‌ی اقدامات آموزشی، پژوهشی و زیرساختی او جست‌وجو کرد.

در دوره‌ای که آموزش تخصصی اخترفیزیک در دانشگاه‌های ایران جایگاه چندانی نداشت، درس فیزیک ستارگان را به برنامه‌ی آموزشی رشته‌ی فیزیک دانشگاه تهران وارد کرد. در بنیان‌گذاری نخستین رصدخانه‌ی فیزیک خورشیدی و نخستین تلسکوپ خورشیدی ایران مشارکت داشت و برای گسترش پژوهش‌های مرتبط با خورشید تلاش کرد.

از سوی دیگر، با رسیدن به مقام استادی، مسیر تازه‌ای را برای حضور زنان در موقعیت‌های علمی و دانشگاهی گشود. موفقیت او نشان داد که زنان به خوبی می‌توانند در رشته‌های دشوار علوم پایه، از جمله فیزیک و اخترفیزیک، به بالاترین جایگاه‌های علمی دست یابند. به همین دلیل هم درباره‌ی زندگی، شخصیت و کارهای علمی آلینوش تریان، کتاب‌های مختلفی منتشر شده است.

پوستر گرامیداشت صدمین سال تولد آلنوش طریان

میراث او را علاوه بر امکاناتی که برای پژوهش فراهم و واحدهایی که در دانشگاه تدریس کرد، باید دانشجویانی دانست که در کلاس‌های او آموزش دیدند و بعدها خودشان به استادان و پژوهشگران دانشگاهی تبدیل شدند. دانشجویان و استادانی که به گفته‌ی او باید به طور مرتب مطالعه داشته باشند و اطلاعات خود را مطابق با علم روز پیش ببرند.

کتاب زنان و مردانی که ایران را ساخته اند آلنوش تریان اثر فاطمه سرمشی انتشارات شهر قلم

329,660 تومان

مشاهده و خرید

باز شدن در صفحه دیجیکالا

آلنوش طریان؛ نوری در آموزش علم ایران

آلنوش طریان، مادر نجوم مدرن ایران، زنی است که در محیط مساعد خانواده برای پیشرفت رشد کرد و با پشتکار خود، چارچوب‌های ذهنی اجتماع را پشت سر گذاشت تا در مسیر علمی به هدفی بلند برسد. او از دانشمندانی است که در کنار تلاش برای پیشرفت علم، به مسئولیت اجتماعی و فرهنگی هم توجه داشتند. بازگشت به ایران، سال‌ها تدریس در دانشگاه و بخشیدن خانه و کتابخانه‌ی شخصی در راه علم، همه نشان‌دهنده‌ی نگاه محض او به دانش، به عنوان سرمایه‌ای برای جامعه است.

پیشگامی او در آموزش آکادمیک و ترویج علم عمومی، زبانزد است و امروز، وقتی از تاریخ اخترفیزیک و نجوم مدرن در ایران سخن می‌گوییم، نام آلنوش طریان جایگاهی ویژه دارد. زنی که در روزگاری متفاوت، مسیر تازه‌ای در آموزش و پژوهش علمی گشود و با جدیت خود، آگاهانه به یکی از ماندگارترین چهره‌های علمی ایران تبدیل شد تا چراغ راه آیندگان باشد.

تلسکوپ زیتازی مدل F70076 NEW

20,800,000

17,394,000

تومان

تلسکوپ زیتازی مدل Nature 300

12,000,000

تومان

خرید تلسکوپ از دیجی‌کالا

مشاهده همه

منابع: University of Tehran, Physics Society of Iran, ISNA, Hamshahri, Payam Online, AIP Conference Proceedings, Khabaronline, Mehr