تلسکوپ سوئیفت ناسا با سقوط تراژیک در جو زمین نابود شد

با بی‌نتیجه بودن تلاش‌ها برای نجات، سرانجام تلسکوپ فضایی سوئیفت ناسا پس از بیش از دو دهه مأموریت برای شناسایی فوران‌های پرتو گاما، با سقوط تراژیک در جو زمین، به مأموریت خود پایان داد. این رصدخانه با شناسایی سریع این فوران‌ها و بررسی آن‌ها در طول موج‌های مختلف، به دانشمندان کمک زیادی کرد تا درباره‌ی مرگ ستارگان پرجرم، شکل‌گیری سیاهچاله‌ها و دیگر پدیده‌های کیهانی اطلاعات بیشتری به دست آورند.

اکنون مأموریت این تلسکوپ شاخص و کهنه‌کار به پایان خود رسیده است. طبق اعلام ناسا همان‌طور که زمان‌سنجی شده بود و انتظار می‌رفت، سوئیفت 4 نوامبر 2026 (13 آبان 1405) وارد جو زمین شد و بخش عمده‌ی آن هنگام بازگشت بر فراز مناطق شرق آسیا سوخت. با این حال احتمالا بخش‌هایی از آن به زمین رسیده است.

تلسکوپ سوئیفت؛ آغاز یک نگاه تیزبین

«رصدخانه نیل گرلز سوئیفت» (Neil Gehrels Swift Observatory) در 20 نوامبر 2004 (30 آبان 1383) با موشک دلتا 2 از پایگاه کیپ کاناورال فلوریدا به فضا پرتاب شده بود. این مأموریت در ابتدا با نام «کاوشگر فوران پرتو گاما سوئیفت» (Swift Gamma-Ray Burst Explorer) شناخته می‌شد و برای فعالیت علمی اصلی دو ساله طراحی شده بود.

با این حال، عملکرد موفق آن در رصد و شناسایی پرانرژی‌ترین رویدادهای شناخته شده در جهان، باعث شد تا مأموریت آن بیش از دو دهه ادامه پیدا کند. در سال 2018، نام رصدخانه به افتخار «نیل گرلز» (Neil Gehrels) اخترفیزیک‌دان و دانشمند ارشد مأموریت که در سال 2017 درگذشت، تغییر کرد.

طراحی، بارگذاری و پرتاب تلسکوپ سوئیفت ناسا
Credit: NASA Goddard Space Flight Center

ویژگی اصلی تلسکوپ، توانایی‌اش در شناسایی سریع رویدادهای گذرا و چرخاندن به موقع تجهیزات به سمت منبع آن‌ها بود. انفجارهای پرتو گاما ممکن است تنها چند ثانیه طول بکشند، اما تابش باقی‌مانده از آن‌ها می‌تواند برای مدت بیشتری در طول موج‌های دیگر قابل مشاهده باشد.

خواندنی‌ها

سونامی کیهانی؛ پرانرژی‌ترین جریان مشاهده شده در جهان

تلسکوپ شگفت‌انگیز سوئیفت با ترکیب آشکارساز پرتو گاما، تلسکوپ پرتو ایکس و تلسکوپ فرابنفش و نور مرئی، امکان بررسی این رویدادها را در مراحل مختلف فراهم می‌کرد. همچنین هشدارهای آن، به رصدخانه‌های زمینی و فضایی کمک می‌کرد تا مشاهدات تکمیلی را در کوتاه‌ترین زمان آغاز کنند.

مشخصات اصلی تلسکوپ فضایی سوئیفت ناسا

ابزارهای علمی سوئیفت

رصدخانه‌ی سوئیفت برای بررسی انفجارهای پرتو گاما و مطالعه‌ی تابش باقی‌مانده از آن‌ها، به سه ابزار علمی دقیق مجهز بود. این ابزارها با پوشش محدوده‌های مختلف طیف الکترومغناطیسی، امکان شناسایی سریع این رویدادهای کیهانی و بررسی دقیق‌تر آن‌ها را فراهم می‌کردند.

ابزارهای علمی رصدخانه سوئیفت ناسا
Credit: NASA

تلسکوپ هشدار فوران (BAT)

ابزار «تلسکوپ هشدار فوران» (Burst Alert Telescope) یا BAT وظیفه داشت انفجارهای پرتو گاما را در میدان دیدی گسترده شناسایی کند و موقعیت تقریبی آن‌ها را به دست آورد. این تلسکوپ در محدوده‌ی انرژی 15 تا 150 کیلو الکترون‌ولت فعالیت می‌کرد و با استفاده از آشکارسازهای ویژه و روش دهانه‌ی کدگذاری شده (تحلیل الگوی سایه‌ای ایجاد شده توسط صفحه‌ای با سوراخ‌های منظم)، محل رویدادهای پرانرژی را مشخص می‌کرد.

تلسکوپ پرتو ایکس (XRT)

«تلسکوپ پرتو ایکس» (X-Ray Telescope) یا XRT پس از شناسایی یک انفجار پرتو گاما، به بررسی دقیق‌تر منبع آن می‌پرداخت. این ابزار در محدوده انرژی 0.2 تا 10 کیلو الکترون‌ولت کار می‌کرد و به دانشمندان امکان می‌داد تابش پرتو ایکس پس از انفجار را دنبال کنند. داده‌هایی که برای شناخت محیط اطراف سیاه‌چاله‌ها و سازوکارهای انفجار اهمیت زیادی دارند.

تلسکوپ فرابنفش و نور مرئی (UVOT)

ابزار «تلسکوپ فرابنفش/نوری» (Ultraviolet/Optical Telescope) یا UVOT تابش فرابنفش و نور مرئی را ثبت می‌کرد. این تلسکوپ با دهانه‌ی 30 سانتی‌متری، موقعیت منبع را با دقت بالا تعیین می‌کرد و امکان بررسی تغییرات روشنایی و طیف نوری اجرام را در اختیار پژوهشگران قرار می‌داد. تصاویر این ابزار علاوه بر فوران‌های پرتو گاما، برای مطالعه‌ی کهکشان‌ها و دیگر اجرام آسمانی هم کاربرد داشت.

خواندنی‌ها

70 عکس برتر تلسکوپ فضایی هابل را یک‌جا ببینید

ترکیب این سه ابزار، سوئیفت را به رصدخانه‌ای چندطول‌موجی تبدیل کرده بود. به‌جای آنکه دانشمندان تنها یک لحظه از انفجار را ثبت کنند، می‌توانستند مراحل اولیه رویداد و تحول بعدی آن را در پرتو گاما، پرتو ایکس، فرابنفش و نور مرئی با یکدیگر مقایسه کنند.

مهم‌ترین کشف‌ها و تصاویر شاخص سوئیفت

دستاوردهای سوئیفت تنها به شناسایی انفجارهای پرتو گاما محدود نیست. این رصدخانه در طول مأموریت خود به بررسی سیاهچاله‌ها، ستارگان متغیر، انفجارهای ابرنواختری، کهکشان‌های فعال و حتی اجرام منظومه‌ی شمسی نیز پرداخت. بر اساس گزارش رسمی ناسا در 23 اکتبر 2026، پس از پایان عملیات علمی سوئیفت، آمار دستاوردهای این رصدخانه به شرح زیر است.

یکی از قدرتمندترین شراره‌های ستاره‌ای

طرحی گرافیکی از شراره قدرتمند ستاره‌ای DG CVn
Credit: NASA/S. Wiessinger

در آوریل 2014، تلسکوپ سوئیفت شراره‌ای عظیم از سامانه‌ی ستاره‌ای دوتایی DG CVn را شناسایی کرد که حدود 60 سال نوری از زمین فاصله دارد. قدرت این شراره در اوج فعالیت، حدود 10 هزار برابر بزرگ‌ترین شراره‌ی خورشیدی ثبت شده برآورد شد. سوئیفت همچنین طی دو هفته، دست‌کم 7 فوران پرانرژی دیگر را از این سامانه ثبت کرد.

شناسایی هزارمین انفجار پرتو گاما

هزارمین شناسایی فوران پرتو گاما توسط سوئیفت
Credit NASA

در 27 اکتبر 2015، سوئیفت هزارمین انفجار پرتو گامای خود را شناسایی کرد. این رویداد با نام GRB 151027B ثبت شد و در صورت فلکی نهر (جوی) قرار داشت. رسیدن به این نقطه عطف، نشان داد که رصدخانه تا چه اندازه در گردآوری نمونه‌ای بزرگ از انفجارهای پرانرژی و بررسی ویژگی‌های آن‌ها موفق بوده است.

شناسایی نوترینوی پرانرژی

شبیه‌سازی رویداد کیهانی AT2019dsg با داده‌های سوئیفت
Credit: NASA

در سال 2019، سوئیفت رویداد AT2019dsg را بررسی کرد. پدیده‌ای که در آن یک سیاهچاله‌ی کلان‌جرم، ستاره‌ای را بر اثر گرانش شدید خود متلاشی کرد. چند ماه بعد، رصدخانه‌ی «آیس‌کیوب» (IceCube) که نوبل 2026 نیز به آن اختصاص یافت، یک نوترینوی پرانرژی را شناسایی کرد که موقعیت آن با این رویداد مطابقت داشت. این یافته شواهد مهمی را فراهم کرد که نشان می‌داد سیاهچاله‌ها هنگام متلاشی‌کردن ستارگان می‌توانند ذرات پرانرژی تولید کنند.

ثبت یکی از درخشان‌ترین انفجارهای کیهانی

فوران پرتو گاما GRB 221009A
Credit: NASA/Swift/A. Beardmore (University of Leicester)

9 اکتبر 2022، سوئیفت همراه با تلسکوپ فضایی فرمی، انفجار GRB 221009A را شناسایی کرد. این رویداد که به دلیل درخشندگی فوق‌العاده در رسانه‌های علمی بازتاب گسترده‌ای پیدا کرد، یکی از درخشان‌ترین انفجارهای پرتو گامای مشاهده شده بود. بررسی چنین فوران‌هایی به دانشمندان کمک می‌کند تا سازوکار فوران‌های پرانرژی و شیوه‌ی انتشار تابش در فاصله‌های کیهانی را بهتر درک کنند.

مشاهده‌ی پیامد برخورد ستاره‌های نوترونی

برخورد ستاره‌های نوترونی GW170817
Credit: NASA/Swift

در سال 2017، آشکارسازی امواج گرانشی رویداد GW170817 توجه اخترشناسان را به برخورد دو ستاره‌ی نوترونی جلب کرد. سوئیفت نیز با ابزار فرابنفش و نور مرئی خود، تابش فرابنفش مرتبط با این رویداد را بررسی کرد. مشاهدات این رصدخانه در کنار داده‌های امواج گرانشی و رصدهای دیگر، به مطالعه پدیده‌ای موسوم به «گران‌نواختر» یا «کیلونوا» (Kilonova) کمک کردند. انفجاری که در پی ادغام ستاره‌های نوترونی رخ می‌دهد و می‌تواند در تولید عناصر سنگین نقش داشته باشد.

تصویربرداری از کهکشان فرفره

کهکشان فرفره
Credit: NASA

یکی از تصاویر قابل توجه سوئیفت، تصویر کهکشان M101 یا «کهکشان فرفره» (Pinwheel Galaxy) است. تلسکوپ UVOT این کهکشان را در طول موج‌های فرابنفش و نور مرئی ثبت کرد که در آن، نواحی آبی و قرمز تصویر، جلوه‌ای از ساختار کهکشان و مناطق فعال ستاره‌زایی آن را نشان می‌دهند. این نمونه یادآوری می‌کند که با وجود تمرکز اصلی بر رویدادهای پرانرژی و گذرا، سوئیفت برای مطالعه‌ی اجرام گسترده و نسبتا پایدار نیز ارزش علمی بالایی داشت.

رصد دنباله‌دار جرم میان‌ستاره‌ای

دنباله‌دار اطلس از نگاه سوئیفت
Credit: NASA/Z. Xing et al.

در سال 2025 نیز ابزار UVOT سوئیفت نشانه‌هایی از هیدروکسیل را در جرم میان‌ستاره‌ای 3I/ATLAS شناسایی کرد. یافته‌ای که به وجود آب در این جرم ارتباط داشت. چنین مشاهداتی دامنه‌ی علمی سوئیفت را بسیار فراتر از هدف اولیه آن، یعنی فوران‌های پرتو گاما، گسترش می‌دادند.

توقف مأموریت سوئیفت

هرچند سوئیفت ابتدا برای دو سال فعالیت علمی طراحی شده بود، اما نزدیک به 22 سال در مدار زمین باقی ماند. پایان مأموریت آن نتیجه‌ی یک خرابی ناگهانی نبود، بلکه کاهش تدریجی ارتفاع مداری، افزایش خطر ورود کنترل نشده به جو و ناکام ماندن برنامه‌ی افزایش ارتفاع مداری، در این تصمیم نقش داشتند.

افزایش فعالیت خورشید و کاهش ارتفاع مداری

سوئیفت در مدار پایین زمین فعالیت می‌کرد. در چنین مداری، حتی در ارتفاع چند صد کیلومتری، هنوز اندکی از جو زمین وجود دارد. برخورد فضاپیما با این ذرات باعث ایجاد اصطکاک و نیروی پسا می‌شود که همین موضوع در کنار گرانش زمین، به تدریج انرژی مداری آن را کاهش می‌دهد. در نتیجه، فضاپیما به ارتفاع پایین‌تری می‌رسد و این فرآیند افت مدار می‌تواند ادامه پیدا کند.

تلسکوپ سوئیفت در فضا
Credit: NASA’s Goddard Space Flight Center

حتی افزایش فعالیت خورشید این روند را تشدید هم کرد. با افزایش فعالیت خورشید، جو بالایی زمین گرم‌تر و منبسط‌تر می‌شود. به دنبال این و چو گازهای لایه‌های پایین‌تر به ارتفاعات بالاتر گسترش یافتند، چگالی جو در ارتفاع مداری سوئیفت افزایش یافت و نیروی پسا بیشتر شد. ناسا در سپتامبر 2025 اعلام کرد که برای جلوگیری از سقوط زودهنگام رصدخانه، باید ارتفاع مدار آن افزایش یابد.

شکست طرح نجات سوئیفت

ناسا برای افزایش ارتفاع مداری سوئیفت، قراردادی به ارزش 30 میلیون دلار با شرکت آمریکایی Katalyst Space Technologies بست. برنامه این بود که فضاپیمای رباتیک «لینک» (LINK) به سوئیفت نزدیک شود، آن را بگیرد و به مداری بالاتر منتقل کند تا عمر عملیاتی آن افزایش یابد.

این فضاپیما در جولای 2026 پرتاب شد، اما شرکت سازنده در 19 آگوست همین سال اعلام کرد که به دلیل مشکلات سامانه‌ی کنترل وضعیت فضاپیمای رباتیک، امکان نزدیک شدن و ملاقات مداری با سوئیفت فراهم نیست. بدین ترتیب طرح افزایش ارتفاع مدار به سرانجام نرسید و بازگشت رصدخانه به جو زمین اجتناب‌ناپذیر شد.

طرحی گرافیکی از ملاقات لینک با سوئیفت
Credit: NASA

سرانجام ناسا در 23 اکتبر 2026 (1 آبان 1405) پایان مأموریت علمی سوئیفت را اعلام کرد. این تصمیم در شرایطی گرفته شد که ارتفاع مداری آن همچنان کاهش پیدا می‌کرد و زمان کافی برای اجرای موفق برنامه‌ی نجات باقی نمانده بود. بنابراین، توقف فعالیت علمی و سقوط پیش‌بینی شده‌ی این رصدخانه، نتیجه‌ی پایان عمر عملیاتی آن در مدار زمین است.

سقوط تلسکوپ سوئیفت

هرچند این سقوط کنترل نشده است اما ناسا با ارزیابی پیوسته، پنجره‌ی زمان احتمالی سقوط را به‌تدریج کوچک‌تر کرد. ابتدا بازه‌ای بین 3 تا 5 نوامبر برای سقوط مشخص شده بود که در نهایت به 4 نوامبر 2026 مجدود شد. بر اساس داده‌های نیروی فضایی آمریکا، سرانجام این رصدخانه‌ی 1450 کیلوگرمی چهارشنبه در ساعت 07:39 منطقه‌ی زمانی شرقی (16:09 به وقت تهران) در شمال سوماترا اندونزی وارد جو زمین شد.

اما طبق برآوردها، ورود مجدد تلسکوپ به جو به معنای نابودی کامل قطعات آن نیست. هرچند هنگام حرکت با سرعت بالا در لایه‌های متراکم جو، در اثر گرمایش شدید و نیروهای آیرودینامیکی، سوئیفت تا حد زیادی متلاشی و سوزانده شد اما برخی قطعات مقاوم آن احتمالا از این روند جان سالم به در برده و به سطح زمین رسیدند.

بخشی از آخرین دورهای سوئیفت به دور زمین
Credit: NASA

به دلیل شیب مداری نسبتا کم سوئیفت، ورود به جو بر اساس تخمین ناسا بین عرض‌های جغرافیایی 20.6 درجه‌ی شمالی و 20.6 درجه‌ی جنوبی قرار داشت. هرچند به دلیل اثرگذاری پارامترهای مختلف، تعیین محل دقیق سقوط تا زمان نزدیک شدن به فرآیند بازگشت به جو، امکان‌پذیر نبود. ناسا همچنین اعلام کرده بود که انتظار نمی‌رود سقوط سوئیفت به یک رویداد خطرناک گسترده برای جمعیت زمین تبدیل شود.

کتاب دانشنامه نجوم و فضا

مشاهده کالا

باز شدن در صفحه دیجیکالا

پایان مأموریت، ادامه‌ی دستاوردهای علمی

سقوط تلسکوپ سوئیفت پایان یکی از مأموریت‌های مهم اخترفیزیک فضایی بشر است. مأموریتی که عمر آن بسیار بیشتر از برنامه‌ی اولیه بود و در شناسایی و بررسی هزاران رویداد کیهانی نقش داشت. توانایی این رصدخانه در تشخیص سریع فوران‌های پرتو گاما و دنبال کردن آن‌ها در طول موج‌های مختلف، به دانشمندان کمک کرد تا ارتباط میان پدیده‌های پرانرژی را با تحول ستارگان، سیاه‌چاله‌ها و برخورد اجرام فشرده بهتر درک کنند.

اگرچه سوئیفت دیگر به رصد آسمان ادامه نخواهد داد، اما داده‌هایی که طی بیش از دو دهه جمع‌آوری کرده است، همچنان می‌توانند موضوع پژوهش‌های علمی باشند. پایان فعالیت یک رصدخانه لزوما به معنای پایان ارزش علمی آن نیست و آرشیو مشاهدات آن می‌تواند سال‌ها پس از خاموش شدن ابزارهای علمی هم به کشف‌های تازه بینجامد.

با عملکرد عالی، برنامه‌ی فعالیت سوئیفت بیش از ده برابر برنامه‌ی اولیه گسترش یافت. اکنون با بازگشت آن به جو زمین، این مأموریت که شناخت بشر را از انفجارهای کیهانی گسترش داد، به پایان فیزیکی خود رسید. با این حال میراث علمی آن همچنان در دسترس پژوهشگران باقی خواهد ماند و راهگشای کاوش‌های آینده خواهد بود.