وویجر ۱؛ سفیر کهنه‌کار زمین در فضای میان‌ستاره‌ای

زمان مورد نیاز برای مطالعه: ۲۱ دقیقه
فضاپیمای وویجر 1 در فضای میان ستاره ای

کاوشگر «وویجر 1» (Voyager 1) یکی از شگفت‌انگیزترین دستاوردهای تاریخ اکتشافات فضایی به فاصله‌ی 1 روز نوری از زمین رسیده است. فضاپیمایی که حدود پنجاه سال پیش در سال 1977 به فضا پرتاب شد تا سیاره‌های بیرونی منظومه‌ی شمسی را بررسی کند، اما مأموریت آن بسیار فراتر از برنامه‌ی اولیه پیش رفت. این کاوشگر پس از عبور از کنار مشتری و زحل، مسیر خود را به سمت فضای میان‌ستاره‌ای ادامه داد و به نخستین فضاپیمای ساخت بشر تبدیل شد که وارد این ناحیه شده است.

لوازم جانبی پرفروش تا ۵ میلیون

وویجر 1 اکنون در فاصله‌ای بی‌سابقه‌ی یک روز نوری از زمین حرکت می‌کند و با وجود محدودیت‌های فنی ناشی از قدیمی بودن تجهیزات، اطلاعاتی ارزشمند درباره‌ی محیط میان‌ستاره‌ای به دانشمندان ارسال می‌کند. تصاویر تاریخی، کشفیات علمی درباره‌ی سیاره‌های غول‌پیکر منظومه‌ی شمسی و پیام نمادین آن برای تمدن‌های احتمالی فرازمینی، وویجر 1 را به یکی از ماندگارترین پروژه‌های علمی بشر تبدیل کرده‌اند.

در این مطلب، با تاریخچه، مشخصات فنی، اهداف علمی، دستاوردها و وضعیت کنونی وویجر 1 آشنا می‌شوید و خواهید دید که این فضاپیما چگونه توانسته است پس از نزدیک به پنج دهه همچنان به سفر خود ادامه دهد.

وویجر 1 چیست؟

وویجر 1 کاوشگر فضایی کهنه‌کار و بدون سرنشینی است که ناسا آن را برای مطالعه‌ی سیاره‌های بیرونی منظومه‌ی شمسی طراحی کرد. این فضاپیما بخشی از «برنامه وویجر» (Voyager Program) است که شامل دو کاوشگر تقریبا مشابه، یعنی وویجر 1 و وویجر 2 می‌شود. هر دو فضاپیما در سال 1977 به فضا پرتاب شدند، اما مسیرهای متفاوتی را در پیش گرفتند و مأموریت‌هایی علمی را پیش بردند که مکمل یکدیگرند.

پرتاب این دو کاوشگر اما به ترتیب نام نبود. وویجر 1 در سال 1977 (1356 خورشیدی)، حدود دو هفته پس از پرتاب وویجر 2، از پایگاه نیروی هوایی کیپ کاناورال فلوریدا به فضا رفت. با وجود پرتاب دیرتر، مسیر سریع‌تر آن باعث شد زودتر از همتای خود به مشتری و زحل برسد. این کاوشگر در 15 دسامبر (24 آذر) همان سال از وویجر 2 پیشی گرفت و در نهایت به دورترین شیء ساخت بشر از زمین تبدیل شد.

ویجر 1 در فضای میان ستاره ای

طرحی گرافیکی از وویجر 1
Credit: Mashable / NASA / Nuamfolio / Shutterstock

هدف اولیه‌ی وویجر 1 بررسی مشتری و زحل، جو و میدان‌های مغناطیسی این دو سیاره، حلقه‌ها و قمرهای آن‌ها بود. با پایان موفقیت‌آمیز این بخش از مأموریت، فضاپیما به سفر خود ادامه داد تا مرزهای بیرونی قلمرو اثرگذاری خورشید را بررسی کند. عبور آن از ناحیه‌ی موسوم به «هلیوپاز» (Heliopause) در سال 2012، نقطه عطفی در تاریخ کاوش‌های فضایی بود. این نخستین بار بود که یک فضاپیمای ساخت بشر رسما وارد فضای میان‌ستاره‌ای شد.

اهمیت وویجر 1 را می‌توان در سه زمینه خلاصه کرد: نخست، کشفیات علمی آن درباره‌ی سیاره‌های غول‌پیکر و محیط میان‌ستاره‌ای؛ دوم، توانایی مهندسان در حفظ عملکرد یک فضاپیما با عمر تقریبا نیم‌قرن در فاصله‌ای بسیار دور از زمین؛ سوم، پیام فرهنگی و نمادینی که در قالب صفحه‌ی طلایی وویجر با خود حمل می‌کند.

طرح مأموریت وویجر 1

طرح کاوشگر وویجر 1

تاریخچه مأموریت وویجر 1

مأموریت وویجر 1 حاصل سال‌ها برنامه‌ریزی و تلاش دانشمندان و مهندسان ناسا برای کاوش سیاره‌های بیرونی منظومه شمسی بود. ایده‌ی اولیه‌ی این پروژه با توجه به آرایش مداری کم‌نظیر سیاره‌های غول‌پیکر شکل گرفت و در نهایت به پرتاب دو فضاپیمای وویجر منجر شد.

ایده‌ی سفر بزرگ به سیاره‌های بیرونی

ایده‌ی نخست برنامه‌ی وویجر به دهه 1960 میلادی بازمی‌گردد. در آن دوران دانشمندان ناسا دریافتند که در اواخر دهه‌ی 1970، سیاره‌های غول‌پیکر بیرونی منظومه‌ی شمسی در موقعیتی نسبتا مناسب قرار می‌گیرند. آرایشی که تقریبا هر 176 سال یک بار تکرار می‌شود و فرصت مناسبی را برای سفرهای چندسیاره‌ای فراهم می‌کند.

این آرایش مداری امکان استفاده از مانور «کمک گرانشی» (Gravity Assist) را فراهم می‌کرد. در این روش، فضاپیما با گذر از نزدیکی یک سیاره و استفاده از حرکت مداری و میدان گرانشی آن، سرعت و جهت حرکت خود را تغییر می‌دهد. بدین ترتیب، می‌توان بدون مصرف مقدار زیادی سوخت، مسیر فضاپیما را به سمت مقصد بعدی هدایت کرد.

کمک گرانشی فضاپیمای وویجر 1

طرحی گرافیکی از کمک گرانشی وویجر 1
Credit: NASA / JPL

برنامه‌ی اولیه موسوم به «تور بزرگ» (Grand Tour) جاه‌طلبانه‌تر از برنامه‌ی نهایی وویجر بود. ناسا قصد داشت چهار فضاپیما را به فضا بفرستد تا سیاره‌های بیرونی را بررسی کنند. اما محدودیت‌های بودجه‌ای باعث شد این برنامه تغییر کند و در نهایت دو فضاپیما با اهداف اصلی بررسی مشتری و زحل ساخته شوند. با این حال، عملکرد موفقیت‌آمیز وویجر 2 امکان ادامه‌ی مسیر تا اورانوس و نپتون را هم فراهم کرد.

پرتاب وویجر 1 و آغاز سفر

موشک «تایتان 3ای-سنتور» (Titan IIIE-Centaur) در 5 سپتامبر 1977 (14 شهریور 1356) از پایگاه فضایی کیپ کاناورال راهی فضا شد تا با قرار دادن وویجر 1 در مدار روزی تاریخی را رقم بزند. با این وجود پرتاب فضاپیما تا آستانه‌ی شکست پیش رفت. موتور مرحله بالایی موشک تنها چند ثانیه با اتمام سوخت فاصله داشت، اما سرانجام توانست کاوشگر را در مسیر مورد نظر قرار دهد.

پرتاب کاوشگر وویجر 1

پرتاب کاوشگر وویجر 1
Credit: NASA

وویجر 1 برخلاف وویجر 2 مسیر سریع‌تری را انتخاب کرد تا زودتر به مشتری برسد. این تصمیم همچنین امکان بررسی دقیق‌تر قمر تایتان در نزدیکی زحل را فراهم کرد. عبور نزدیک از کنار تایتان، مسیر فضاپیما را به گونه‌ای تغییر داد که دیگر امکان ادامه‌ی سفر آن به سمت اورانوس و نپتون وجود نداشت. در عوض، کاوشگر به مسیری خارج از صفحه‌ی اصلی منظومه‌ی شمسی هدایت شد و سفر خود را به سوی فضای میان‌ستاره‌ای آغاز کرد.

با این مراحل ساده نام خود را همراه ربات پرنده ناسا به تایتان، قمر زحل بفرستید!

عبور از کنار مشتری

وویجر 1 در 5 مارس 1979 به نزدیک‌ترین فاصله‌ی خود از مشتری رسید و از ارتفاع حدود 280 هزار کیلومتری بالای ابرهای این سیاره گذشت. تصاویر ارسالی آن جزئیات بی‌سابقه‌ای را از جو مشتری، لکه‌ی سرخ بزرگ و قمرهای طبیعی این سیاره در اختیار دانشمندان قرار دادند.

یکی از مهم‌ترین کشفیات این مرحله، مشاهده‌ی فعالیت آتشفشانی در قمر «آیو» (Io) بود. تصاویر وویجر فوران‌های آتشفشانی و ستون‌هایی از مواد پرتاب شده به ارتفاع زیاد را نشان می‌دادند. این نخستین بار بود که فعالیت آتشفشانی فعال در جرمی به جز زمین مشاهده می‌شد. این کشف دیدگاه دانشمندان را درباره‌ی قمرهای منظومه شمسی دگرگون کرد و نشان داد که چنین اجرامی می‌توانند از نظر زمین‌شناختی بسیار فعال باشند.

عکس وویجر 1 از مشتری هنگام عبور از کنار آن

عکس وویجر 1 از مشتری هنگام عبور از کنار آن
Credit: NASA / JPL-Caltech

وویجر 1 همچنین دو قمر جدید به نام‌های «تبه» (Thebe) و «متیس» (Metis) را شناسایی کرد و حلقه‌ای نازک پیرامون سیاره‌ی مشتری را به تصویر کشید. تصاویر قمر «اروپا» (Europa) نیز سطح نسبتا صاف و خطوط متعدد آن را آشکار کرد. ویژگی‌هایی که بعدها در کنار شواهد دیگر به شکل‌گیری فرضیه‌ی وجود اقیانوسی از آب مایع در زیر پوسته‌ی یخی این قمر کمک کردند.

عبور از کنار زحل

پس از عبور از کنار مشتری، وویجر 1 به سمت زحل حرکت کرد و در 12 نوامبر 1980 (29 آبان 1359) به نزدیک‌ترین فاصله‌ی خود از این سیاره رسید. این گام به ویژه برای مطالعه‌ی حلقه‌های زحل و قمر تایتان اهمیت داشت.

داده‌های ارسالی فضاپیما، بینش تازه‌ای درباره‌ی ساختار حلقه‌های زحل فراهم کردند. وویجر 1 چند قمر جدید، از جمله «پرومتئوس» (Prometheus)، «پاندورا» (Pandora) و «اطلس» (Atlas) را شناسایی کرد و شناسایی حلقه‌ی G زحل هم از جمله دستاوردهای این مأموریت بود. همچنین بررسی قمرهای کوچک نزدیک حلقه‌ی F نشان داد که گرانش آن‌ها در شکل‌گیری و حفظ ساختارهای حلقه‌ای نقش دارد.

سیاره کیوان هنگام عبور از کنار آن

عکس وویجر 1 از زحل هنگام عبور از کنار آن
Credit: NASA / JPL-Caltech

یکی دیگر از اهداف مهم این ملاقات، بررسی تایتان بود؛ قمری بزرگ با جوی متراکم که عمدتا از نیتروژن تشکیل شده است. تصاویر این کاوشگر نشان داد که سطح این قمر در پوششی ضخیم از مه نارنجی رنگ، پنهان شده است. به همین دلیل، دوربین‌های فضاپیما نتوانستند جزئیات سطح آن را آشکار کنند. بررسی‌های بعدی، به ویژه مأموریت «هویگنس» (Huygens) در سال 2005، اطلاعات بسیار بیشتری درباره‌ی سطح و جو قمر تایتان در اختیار دانشمندان قرار داد.

عبور از زحل پایان مأموریت سیاره‌ای اصلی وویجر 1 بود. از آن زمان، تمرکز برنامه به مطالعه‌ی مناطق دوردست منظومه شمسی و محیط میان‌ستاره‌ای تغییر کرد.

مشخصات فنی وویجر 1

وویجر 1 برای مأموریتی طراحی شده بود که قرار بود تنها چند سال طول بکشد. اما مهندسان از ابتدا آن را با در نظر گرفتن شرایط دشوار اعماق فضا و عمر عملیاتی طولانی طراحی کردند. طراحی ماژولار، تجهیزات علمی متنوع، سامانه‌ی ارتباطی قدرتمند و منابع انرژی مستقل از نور خورشید، از مهم‌ترین ویژگی‌های این فضاپیما هستند.

ماکت کاوشگر وویجر 1

ماکت ابعاد واقعی کاوشگر وویجر 1 در موزه ملی هوا و فضای اسمیتسونین
Credit: Air and Space Museum

بدنه‌ی اصلی وویجر 1 تقریبا به اندازه‌ی یک خودروی کامپکت کوچک است و آنتن بشقابی بزرگ آن امکان برقراری ارتباط با زمین را در فاصله‌های بسیار زیاد فراهم می‌کند. این آنتن همیشه باید با دقت به سمت زمین تنظیم شود تا سیگنال‌های ضعیف رادیویی را دریافت و ارسال کند.

در جدول زیر، برخی از مشخصات مهم این کاوشگر را مشاهده می‌کنید:

ویژگی مقدار
تاریخ پرتاب 5 سپتامبر 1977
جرم هنگام پرتاب حدود 815 کیلوگرم
جرم فضاپیما حدود 722 کیلوگرم
قطر آنتن اصلی حدود 3.66 متر
قطر محفظه‌ی الکترونیک 1.8 متر
طول بازوی مغناطیس‌سنج حدود 13 متر
سرعت تقریبی حرکت 17 کیلومتر بر ثانیه
منبع انرژی سه مولد هسته‌ای ترموالکتریک رادیوایزوتوپی
تعداد ابزارهای علمی اولیه 11 ابزار
سازنده و مدیریت مأموریت ناسا و آزمایشگاه پیشرانش جت

سامانه تأمین انرژی

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های فنی وویجر 1، استفاده از انرژی هسته‌ای تحت «مولدهای ترموالکتریک رادیوایزوتوپی» (RTG) است. این سامانه‌ها انرژی الکتریکی مورد نیاز فضاپیما را از گرمای حاصل از واپاشی رادیواکتیو پلوتونیوم-238 تولید می‌کنند.

استفاده از این فناوری ضروری بود. چون در فاصله‌ی مدار مشتری و سیاره‌های دورتر، نور خورشید شدت بسیار کمتری دارد و پنل‌های خورشیدی نمی‌توانستند انرژی کافی برای فعالیت تجهیزات و ابزارهای علمی را تأمین کنند. هر سه مولد وویجر 1 هنگام پرتاب توانی در حدود 158 وات الکتریکی تولید می‌کردند.

مولدهای ترموالکتریک رادیوایزوتوپی وویجر 1

RTG وویجر 1
Credit: NASA

با گذشت زمان، مقدار پلوتونیوم قابل استفاده کاهش یافت و در نتیجه توان خروجی مولدها نیز کمتر شد. این کاهش تدریجی انرژی، یکی از مهم‌ترین محدودیت‌های ادامه‌ی مأموریت محسوب می‌شود. بنابراین مهندسان ناسا برای افزایش عمر فضاپیما، به تدریج تجهیزات غیرضروری را خاموش کرده‌اند تا انرژی باقی مانده صرف ابزارهای علمی و سامانه‌های حیاتی شود.

ابزارهای علمی و تجهیزات اندازه‌گیری وویجر 1

وویجر 1 هنگام پرتاب به مجموعه‌ای شامل 11 ابزار علمی مجهز بود که برای مطالعه‌ی سیاره‌های بیرونی، قمرهای آن‌ها و محیط میان‌سیاره‌ای طراحی شده بودند. این تجهیزات با روش‌های مختلف تصویربرداری، طیف‌سنجی و اندازه‌گیری ذرات و میدان‌های مغناطیسی، اطلاعات ارزشمندی درباره‌ی اجرام آسمانی و فضای اطراف فضاپیما جمع‌آوری می‌کردند.

نمای جلویی آنتن اصلی وویجر 1

نمای جلویی آنتن اصلی وویجر 1
Credit: NASA

به تدریج اما بسیاری از آن‌ها غیرفعال شدند. دوربین‌های تصویربرداری در سال 1990 خاموش شدند و دیگر تجهیزات نیز به دلیل افت عملکرد یا نیاز به صرفه‌جویی در انرژی، از مدار خارج شدند. تا پایان سال 2026، تنها دو ابزار MAG و PWS در وویجر 1 فعال باقی مانده‌اند.

  1. سامانه تصویربرداری (Imaging Science System – ISS): شامل دو دوربین زاویه‌باز و زاویه‌بسته بود که برای ثبت تصاویر سیاره‌ها، قمرها، حلقه‌ها و بررسی ساختار جو و سطح اجرام آسمانی استفاده می‌شدند.
  2. طیف‌سنج فرابنفش (Ultraviolet Spectrometer – UVS): برای بررسی تابش فرابنفش و مطالعه‌ی ترکیبات و ویژگی‌های جو سیاره‌ها و همچنین گازهای موجود در فضای میان‌سیاره‌ای به‌کار می‌رفت.
  3. طیف‌سنج تداخل‌سنج فروسرخ و رادیومتر (Infrared Interferometer Spectrometer and Radiometer – IRIS): تابش فروسرخ اجرام آسمانی را اندازه‌گیری می‌کرد تا اطلاعاتی درباره دمای جو، ترکیبات شیمیایی و تعادل انرژی سیاره‌ها و قمرها به دست آید.
  4. آزمایش اخترشناسی رادیویی سیاره‌ای (Planetary Radio Astronomy – PRA): برای دریافت و بررسی امواج رادیویی طبیعی سیاره‌ها، به‌ویژه مشتری و زحل، و مطالعه پدیده‌های مرتبط با محیط مغناطیسی آن‌ها طراحی شده بود.
  5. فوتوپلاری‌متر (Photopolarimeter Subsystem – PPS): شدت و قطبش نور بازتاب شده از سیاره‌ها، حلقه‌ها و قمرها را اندازه‌گیری می‌کرد و از این طریق اطلاعاتی درباره ویژگی‌های فیزیکی و ترکیب ذرات موجود در جو و سطوح آن‌ها فراهم می‌ساخت.
  6. مغناطیس‌سنج سه‌محوره (Triaxial Fluxgate Magnetometer – MAG): برای اندازه‌گیری شدت و جهت میدان‌های مغناطیسی سیاره‌ها و فضای میان‌سیاره‌ای استفاده می‌شد. این ابزار در بررسی میدان مغناطیسی محیط میان‌ستاره‌ای نیز نقش مهمی دارد.
  7. طیف‌سنج پلاسما (Plasma Spectrometer – PLS): ویژگی‌های پلاسما، از جمله سرعت، چگالی و دمای یون‌ها و الکترون‌ها را اندازه‌گیری می‌کرد و برای بررسی باد خورشیدی و محیط مغناطیسی سیاره‌ها کاربرد داشت.
  8. آزمایش ذرات باردار کم‌انرژی (Low-Energy Charged Particles – LECP): انرژی، ترکیب و جهت حرکت ذرات باردار کم‌انرژی مانند الکترون‌ها و یون‌ها را بررسی می‌کرد.
  9. سامانه امواج پلاسما (Plasma Waves Subsystem – PWS): امواج رادیویی با فرکانس پایین و نوسانات پلاسما را اندازه‌گیری می‌کرد و اطلاعاتی درباره چگالی الکترون‌ها و برهم‌کنش ذرات باردار در محیط اطراف فضاپیما فراهم می‌ساخت.
  10. تلسکوپ پرتوهای کیهانی (Cosmic Ray Subsystem – CRS): برای اندازه‌گیری انرژی و ترکیب ذرات پرانرژی پرتوهای کیهانی و ذرات پرانرژی محبوس در میدان‌های مغناطیسی سیاره‌ها طراحی شده بود.
  11. سامانه علمی رادیویی (Radio Science System – RSS): با تحلیل تغییرات فرکانس، فاز و شدت سیگنال‌های رادیویی، اطلاعاتی درباره‌ی ساختار جو، چگالی و دمای آن، ترکیبات جوی و ویژگی‌های حلقه‌های سیاره‌ای فراهم می‌کرد و برای اندازه‌گیری دقیق موقعیت، سرعت و حرکت فضاپیما به‌کار می‌رفت.
اجزای وویجر 1

بخش‌های مختلف کاوشگر وویجر 1
Credit: NASA/JPL-Caltech

ورود وویجر 1‌‌ به فضای میان‌ستاره‌ای

یکی از مهم‌ترین دستاوردهای وویجر 1، عبور از «هلیوپاز» (Heliopause) در 25 آگوست 2012 بود. هلیوپاز یا ناحیه‌ی توقف خورشیدی، مرزی است که در آن فشار باد خورشیدی با فشار محیط میان‌ستاره‌ای به تعادل می‌رسد. عبور از این مرز به معنای ورود به محیطی است که تأثیر مستقیم باد خورشیدی در آن بسیار کمتر از محیط داخل هورسپهر (هلیوسفر) است.

برای درک بهتر این اتفاق باید تفاوت هلیوسفر و منظومه شمسی را در نظر گرفت. هلیوسفر حبابی گسترده از ذرات باردار و میدان مغناطیسی است که خورشید در اطراف خود ایجاد می‌کند. این ساختار در برابر بخشی از ذرات پرانرژی منشأ گرفته از فضای میان‌ستاره‌ای نقش حفاظتی دارد. هلیوپاز مرز بیرونی این حباب محسوب می‌شود.

وویجر 1 و 2 پس از گذر از هلیوپاز

وویجر 1 و 2 پس از گذر از هلیوپاز
Credit: NASA

ورود وویجر 1 به فضای میان‌ستاره‌ای به این معنا نیست که فضاپیما از تمام منظومه شمسی خارج شده است. اجرام دوردستی مانند دنباله‌دارهای ابر اورت هنوز بسیار فراتر از موقعیت کنونی آن قرار دارند. بنابراین، عبور از هلیوپاز را باید پایان حضور فضاپیما در حباب باد خورشیدی دانست، نه خروج کامل از قلمرو گرانشی خورشید.

این رویداد در ابتدا از طریق تغییرات مشاهده‌شده در داده‌های ذرات و میدان‌های محیطی مورد بررسی قرار گرفت. تحلیل‌های بعدی دانشمندان را به این نتیجه رساند که وویجر 1 در سال 2012 وارد فضای میان‌ستاره‌ای شده است؛ هرچند اعلام رسمی این دستاورد پس از بررسی داده‌ها در سال 2013 صورت گرفت. وویجر 2 نیز در سال 2018 از هلیوپاز عبور کرد و دومین فضاپیمایی شد که مستقیما این محیط را بررسی می‌کند.

وویجر 1 در فضای میان‌ستاره‌ای

وویجر 1 بسیار دور از خورشید

وویجر 1 در فضای میان‌ستاره‌ای
Credit: Mark Garlick/Science Photo Library/Getty Images

پس از عبور از هلیوپاز، مأموریت علمی کاوشگر وویجر 1 بر مطالعه‌ی محیط میان‌ستاره‌ای متمرکز شد. این محیط برخلاف تصور عمومی کاملا خالی نیست و شامل ذرات باردار، میدان‌های مغناطیسی، پلاسما و پرتوهای کیهانی است.

اطلاعات ارسالی فضاپیما به دانشمندان کمک می‌کند ویژگی‌های پلاسمای میان‌ستاره‌ای و نحوه‌ی تعامل آن با هلیوسفر را بهتر درک کنند. اندازه‌گیری تغییرات میدان مغناطیسی و امواج پلاسما نیز برای شناخت شرایط فیزیکی این ناحیه اهمیت دارد.

دورترین ساخته‌ی بشر صدای امواج پلاسمای میان‌ستاره‌ای را شنید

یکی از دستاوردهای مهم این مرحله، فراهم‌شدن امکان اندازه‌گیری مستقیم محیط میان‌ستاره‌ای به‌وسیله‌ی یک فضاپیمای ساخت بشر است. پیش از وویجرها، دانشمندان عمدتا به روش‌های غیرمستقیم و مشاهدات نجومی برای مطالعه چنین محیطی متکی بودند.

نقطه آبی کم‌رنگ؛ تصویری ماندگار از زمین

وویجر 1 علاوه بر دستاوردهای علمی، یکی از ماندگارترین تصاویر تاریخ اکتشافات فضایی را نیز ثبت کرده است. در 14 فوریه 1990، این فضاپیما به درخواست دانشمندان و با مشارکت کارل سیگن، دوربین خود را به سمت زمین چرخاند و تصویری از سیاره ما از فاصله حدود 6 میلیارد کیلومتری ثبت کرد.

نقطه آبی کم‌رنگ

نقطه آبی کم‌رنگ
Credit: NASA

در این تصویر، زمین تنها نقطه‌ای بسیار کوچک در میان پرتوهای نور خورشید است. این عکس بعدها با عنوان «نقطه آبی کم‌رنگ» (Pale Blue Dot) شهرت یافت. تصویر مذکور به نمادی از جایگاه کوچک زمین در مقیاس کیهانی تبدیل شد و «کارل سیگن» (Carl Sagan) نیز در کتابی با همین عنوان درباره معنای علمی و فلسفی آن نوشت.

ثبت این تصویر بخشی از مجموعه تصاویر خانوادگی منظومه شمسی بود که وویجر 1 در پایان فعالیت تصویربرداری خود تهیه کرد. پس از آن، دوربین‌های فضاپیما خاموش شدند تا انرژی برای سایر تجهیزات و ادامه مأموریت حفظ شود.

صفحه طلایی وویجر؛ پیام بشر به تمدن‌های احتمالی فرازمینی

یکی از جالب‌ترین بخش‌های وویجر 1، «صفحه طلایی» (Golden Record) قرار گرفته روی آن است. ناسا این صفحه را با هدف ارائه‌ی نمونه‌ای نمادین از تمدن و زندگی روی زمین طراحی کرد تا در صورت ملاقات احتمالی موجودات هوشمند فرازمینی با فضاپیما، اطلاعاتی درباره‌ی منشأ آن در اختیارشان قرار دهد.

این صفحه در واقع یک دیسک مسی با روکش طلا و قطر حدود 30 سانتی‌متر است که در کنار بدنه‌ی وویجر 1 و وویجر 2 قرار گرفت. محتوای آن به مجموعه‌ای از تصاویر، صداهای طبیعی، موسیقی و پیام‌های گفتاری از سیاره زمین اختصاص دارد.

از جمله محتوای صفحه طلایی می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

  • تصاویر مربوط به انسان‌ها، جانوران، گیاهان و ساختارهای طبیعی زمین.
  • صداهای طبیعی مانند صدای باد، رعدوبرق، امواج دریا و حیوانات.
  • موسیقی‌هایی از فرهنگ‌های مختلف جهان، از جمله آثار موسیقی کلاسیک و قطعات معاصر.
  • پیام‌های خوشامدگویی به زبان‌های مختلف از جمله زبان فارسی.
  • اطلاعات علمی و نمودارهایی برای معرفی زمین و موقعیت آن در کهکشان.
دیسک طلایی وویجر 1

دیسک طلایی وویجر 1
Credit: NASA

روی جلد صفحه نیز دستورالعمل‌هایی تصویری برای بازسازی و پخش اطلاعات آن قرار دارد. موقعیت خورشید نسبت به تپ‌اخترهای نزدیک نیز در قالب یک نقشه‌ی علمی مشخص شده است تا در صورت یافتن فضاپیما، امکان شناسایی منشأ آن فراهم شود.

این صفحه‌ی طلایی بیش از آنکه یک ابزار ارتباطی با احتمال موفقیت بالا باشد، پیام نمادینی از تمدن بشری است. احتمال اینکه تمدنی دیگر در آینده با این فضاپیما ملاقات کند بسیار ناچیز است. اما این صفحه نشان می‌دهد که بشر در نخستین گام‌های خود به سوی فضای میان‌ستاره‌ای، تلاش کرده است تصویری از خود و سیاره‌اش را نیز به همراه ببرد.

وویجر 1 در سال 2026؛ وضعیت کنونی و آخرین دستاوردها

با وجود گذشت نزدیک به پنج دهه از پرتاب، وویجر 1 هنوز کاملا از کار نیفتاده است. این فضاپیما همچنان در فضای میان‌ستاره‌ای حرکت می‌کند و داده‌هایی را به زمین می‌فرستد. البته وضعیت کنونی آن با سال‌های نخست مأموریت تفاوت زیادی دارد. چون کاهش تدریجی توان الکتریکی، مهندسان ناسا را ناگزیر به خاموش کردن برخی تجهیزات کرده است.

طبق اطلاعات ناسا، در سال 2026 دو ابزار علمی وویجر 1 همچنان فعال هستند: مغناطیس‌سنج و سامانه‌ی امواج پلاسما. این دو ابزار برای بررسی میدان مغناطیسی و امواج پلاسما در محیط میان‌ستاره‌ای اهمیت زیادی دارند. خاموش کردن سایر تجهیزات با هدف حفظ انرژی و افزایش طول عمر مأموریت انجام شده است.

تلاش مهندسان برای افزایش عمر مأموریت

در سپتامبر 2026، مهندسان ناسا یک عملیات صرفه‌جویی انرژی را با نام مستعار «بیگ بنگ» (Big Bang) به پایان رساندند. در جریان این عملیات، سه دستگاه در وویجر 1 خاموش و با سه جایگزین کم‌مصرف‌تر تعویض شدند. هدف این تغییرات، کاهش مصرف انرژی و حفظ شرایط حرارتی مناسب برای ادامه فعالیت فضاپیما بود.

اهمیت این عملیات زمانی مشخص می‌شود که بدانیم مولدهای رادیوایزوتوپی وویجرها هر سال حدود 4 وات از توان الکتریکی خود را از دست می‌دهند. بدون اجرای این تغییرات، ناسا ممکن بود مجبور شود از تابستان 2027 یکی دیگر از ابزارهای علمی وویجر 1 را خاموش کند. بنابراین، این کار فرصت بیشتری برای ادامه‌ی فعالیت تجهیزات باقی مانده فراهم کرده است.

فضاپیمای وویجر 1

فضاپیمای وویجر 1
Credit: NASA

اختلال ارتباطی

در 18 و 19 اکتبر 2026، ناسا در دو نوبت تلاش برنامه‌ریزی شده، نتوانست سیگنال رادیویی وویجر 1 را دریافت کند. این اتفاق نگرانی‌هایی را درباره‌ی وضعیت فضاپیما ایجاد کرد. چون ارتباط با کاوشگری در چنین فاصله‌ای اهمیت حیاتی دارد.

با این حال، سیگنال فضاپیما در 20 اکتبر دوباره دریافت شد و ارتباط با آن برقرار ماند. بررسی‌های اولیه نشان دادند که یکی از گروه‌های پیشران‌های فضاپیما از مدار خارج شده و سامانه‌ی پشتیبان به طور خودکار جای آن را گرفته است. این واکنش بخشی از سازوکار حفاظتی فضاپیما بود که در صورت شناسایی مشکل، آن را به وضعیت ایمن منتقل می‌کند تا مهندسان فرصت بررسی شرایط را داشته باشند.

این رویداد نمونه‌ای از دشواری‌های کنترل یک فضاپیمای بسیار قدیمی در فاصله‌ای میلیاردها کیلومتری از زمین است.

رکورد تاریخی یک روز نوری

یکی از مهم‌ترین رویدادهای پیشِ روی مأموریت وویجر 1 در نوامبر 2026 روی می‌دهد. بر اساس محاسبات ناسا، این فضاپیما در 18 نوامبر 2026 (27 آبان 1405) به فاصله‌ی یک روز نوری از زمین خواهد رسید. رکوردی که پیش از این هیچ شیء ساخت بشر به آن دست نیافته است.

«روز نوری» (Light Day) واحدی برای اندازه‌گیری فاصله است و به مسافتی اشاره دارد که نور در مدت 24 ساعت طی می‌کند. با توجه به سرعت تقریبی 300 هزار کیلومتر بر ثانیه برای نور، یک روز نوری معادل حدود 25.9 میلیارد کیلومتر (16.1 میلیارد مایل) است.

طبق برنامه‌ی اعلام شده‌ی ناسا، وویجر 1 در ساعت 02:16 بامداد منطقه‌ی زمانی شرقی (10:46 صبح به وقت تهران) به این فاصله خواهد رسید. این لحظه از نظر علمی به معنای تغییر ناگهانی در وضعیت فضاپیما نیست، بلکه نشان‌دهنده‌ی فاصله بی‌سابقه‌ی آن از زمین است.

طرح ناسا برای رسیدن وویجر 1 به یک روز نوری

طرح ناسا برای رسیدن وویجر 1 به فاصله‌ی یک روز نوری
Credit: NASA

اهمیت دستیابی به یک روز نوری

اهمیت این رکورد را می‌توان با بررسی زمان رفت‌وبرگشت پیام‌های رادیویی درک کرد. امواج رادیویی مورد استفاده برای ارتباط با وویجر 1 با سرعت نور حرکت می‌کنند. بنابراین، هنگامی که فاصله‌ی آن از زمین به یک روز نوری برسد، ارسال یک فرمان از زمین به فضاپیما 24 ساعت طول خواهد کشید.

پس از دریافت فرمان و ارسال پاسخ، 24 ساعت دیگر نیز برای رسیدن سیگنال به زمین لازم است. در نتیجه، اگر مهندسان فرمانی برای وویجر 1 ارسال کنند، در شرایطی که فاصله‌ی آن دقیقا یک روز نوری باشد، تقریبا دو شبانه‌روز باید منتظر دریافت پاسخ بمانند!

طرحی گرافیکی از وویجر 1 به سمت یک روز نوری

طرحی گرافیکی از وویجر 1 در فاصله‌ی یک روز نوری
Credit: NASA / JPL

این تأخیر، مدیریت مأموریت را بسیار پیچیده‌تر می‌کند. مهندسان نمی‌توانند مانند فضاپیماهای نزدیک زمین، نتیجه‌ی فرمان‌های خود را در چند ثانیه یا چند دقیقه مشاهده کنند. بلکه باید شرایط احتمالی را از قبل پیش‌بینی کنند و دستورالعمل‌های دقیقی برای واکنش خودکار فضاپیما در نظر بگیرند.

با این حال، رسیدن وویجر 1 به فاصله‌ی یک روز نوری، هیچ مرز فیزیکی جدیدی در فضا ایجاد نمی‌کند و محیط اطراف آن نیز ناگهان تغییر نخواهد کرد. این رکورد تاریخی و معیاری برای درک مقیاس عظیم فاصله‌ها در کاوش‌های فضایی و محدودیت‌های ارتباطی بشر است.

فاصله اجرام منظومه شمسی بر حسب روز نوری

برای درک بهتر دور بودن مسافت یک روز نوری، آگاهی از فاصله‌ی متوسط اجرام معروف منظومه شمسی بر اساس این واحد و با فرض ساده‌سازی مدارها به شکل دایره می‌تواند کمک کند.

جرم آسمانی فاصله تقریبی از زمین (روز نوری)
خورشید 0.0058
عطارد 0.0035 تا 0.008
زهره 0.0016 تا 0.01
مریخ 0.003 تا 0.0146
مشتری 0.0243 تا 0.0358
زحل 0.0493 تا 0.0609
اورانوس 0.1051 تا 0.1167
نپتون 0.1678 تا 0.1793
پلوتو 0.2209 تا 0.2324
وویجر 1 1

تفاوت وویجر 1 و وویجر 2

وویجر 1 و 2 دو فضاپیمای تقریبا مشابه هستند که در چارچوب یک برنامه‌ی مشترک ساخته شدند، اما مسیرهای پروازی و اهداف عملیاتی آن‌ها تفاوت‌هایی داشت. وویجر 2 در 20 آگوست 1977، یعنی پیش از وویجر 1، پرتاب شد. با این حال، مسیر طولانی‌تر آن باعث شد تا دیرتر به مشتری برسد. این فضاپیما علاوه بر مشتری و زحل، اورانوس و نپتون را نیز بررسی کرد و تا کنون تنها فضاپیمایی است که از کنار این دو سیاره عبور کرده است.

کاوشگر وویجر 1 در و 2

مسیر کاوشگر وویجر 1 و 2
Credit: NASA

در مقابل، وویجر 1 مأموریت خود را با تمرکز بر مشتری و زحل انجام داد و به دلیل مسیر انتخاب شده برای بررسی تایتان، به سمت فضای میان‌ستاره‌ای هدایت شد. همین مسیر باعث شد زودتر از وویجر 2 از هلیوپاز عبور کند. در عین حال، مأموریت آن‌ها مکمل یکدیگر است و مقایسه داده‌های دو کاوشگر به دانشمندان کمک می‌کند درک دقیق‌تری از ساختار هلیوسفر و محیط میان‌ستاره‌ای داشته باشند.

 

ویژگی وویجر ۱ وویجر ۲
تاریخ پرتاب 5 سپتامبر 1977 20 آگوست 1977
مشتری مارس 1979 ژوئیه 1979
زحل نوامبر 1980 آگوست 1981
اورانوس عبور نکرد ژانویه 1986
نپتون عبور نکرد آگوست 1989
ورود به فضای میان‌ستاره‌ای اوت 2012 نوامبر 2018
رکورد فاصله از زمین دورترین فضاپیمای ساخت بشر دومین فضاپیمای دوردست

آینده مأموریت وویجر 1

با توجه به کاهش مداوم توان الکتریکی، ادامه‌ی فعالیت وویجر 1 برای همیشه امکان‌پذیر نخواهد بود. حتی اگر سامانه‌های ارتباطی و تجهیزات علمی آن از نظر مکانیکی و الکترونیکی سالم باقی بمانند، سرانجام انرژی کافی برای تأمین نیازهای آن وجود نخواهد داشت.

ناسا با خاموش کردن تدریجی تجهیزات غیرضروری و بهینه‌سازی مصرف انرژی تلاش می‌کند فعالیت ابزارهای علمی باقی مانده را تا حد ممکن طولانی کند. اما زمان دقیق پایان مأموریت به شرایط فنی فضاپیما و میزان توان دردسترس بستگی دارد.

طرحی گرافیکی از فضاپیمای وویجر 1

طرحی گرافیکی از فضاپیمای وویجر 1 در فضا

پس از خاموش شدن آخرین ابزارهای علمی و قطع ارتباط با زمین، وویجر 1 همچنان در مسیر خود پیش می‌رود. این فضاپیما با سرعتی حدود 17 کیلومتر بر ثانیه در مسیر میان‌ستاره‌ای پیش می‌رود و بدون نیاز به دریافت فرمان یا تأمین انرژی جدید، سفر خود را به ژرفای فضا ادامه خواهد داد.

در آینده‌ی بسیار دور، مسیر آن در میان ستاره‌های کهکشان راه شیری ادامه خواهد یافت. وویجر 1 در حدود 40 هزار سال آینده از فاصله‌ی نسبتا نزدیک یک ستاره به نام AC+79 3888 عبور خواهد کرد. هرچند این فاصله هنوز چندین برابر فاصله‌ی زمین و خورشید (چندین واحد نجومی) خواهد بود و به معنای ورود به منظومه‌ی آن ستاره نیست. بنابراین، سفر این کاوشگر حتی پس از پایان کامل مأموریت علمی آن نیز ادامه خواهد داشت.

جمع‌بندی؛ میراث ماندگار وویجر 1

وویجر 1 یکی از موفق‌ترین و ماندگارترین مأموریت‌های تاریخ فضایی بشر است. این کاوشگر که در ابتدا برای بررسی مشتری و زحل طراحی شده بود، با عبور از هلیوپاز به نخستین فضاپیمای ساخت بشر تبدیل شد که وارد فضای میان‌ستاره‌ای شده است. کشفیات آن درباره‌ی آتشفشان‌های قمر آیو، حلقه‌های مشتری و زحل، قمر تایتان و محیط میان‌ستاره‌ای، تا کنون تأثیر مهمی بر شناخت دانشمندان از منظومه شمسی گذاشته‌اند.

با وجود محدودیت‌های فنی و کاهش توان الکتریکی، وویجر 1 در سال 2026 همچنان به سفر خود ادامه می‌دهد و داده‌های علمی ارزشمندی به زمین می‌فرستد. رسیدن آن به فاصله‌ی یک روز نوری از زمین، یادآور توانایی مهندسی بشر در عبور از مرزهای شناخته شده است. این فضاپیما شاید روزی برای همیشه خاموش شود، اما راه خود را ادامه می‌دهد و صفحه‌ی طلایی همراه آن همراه با دستاوردهای علمی، میراثی ماندگار از نخستین تلاش‌های بشر برای شناخت فضای میان‌ستاره‌ای خواهند بود.

منابع: NASA, Space ,Britannica, Airand Space Museum

عکس کاور: وویجر 1 در فضای میان ستاره‌ای
Credit: NASA, ESA, and G. Bacon (STScI)

پرسش‌های متداول درباره‌ی کاوشگر وویجر 1
وویجر 1 چه زمانی به فضا پرتاب شد و مأموریت اولیه آن چه بود؟
وویجر 1 در 5 سپتامبر 1977 به فضا پرتاب شد. هدف اولیه‌ی این مأموریت، مطالعه سیاره‌های بیرونی منظومه شمسی، به ویژه مشتری و زحل و قمرهای آن‌ها بود.
وویجر 1 چه زمانی وارد فضای میان‌ستاره‌ای شد؟
این کاوشگر پس از عبور از هلیوپاز، مرز بیرونی هلیوسفر، در سال 2012 وارد فضای میان‌ستاره‌ای شد. از آن زمان، اطلاعاتی درباره ذرات باردار، میدان‌های مغناطیسی و امواج پلاسما در این محیط به زمین ارسال کرده است.
کدام ابزارهای علمی وویجر 1 فعال هستند؟
همان‌طور که بیان شد، از میان ابزارهای علمی وویجر 1، مغناطیس‌سنج (MAG) و سامانه امواج پلاسما (PWS) همچنان فعال هستند و به جمع‌آوری داده از محیط میان‌ستاره‌ای کمک می‌کنند.
فاصله‌ی یک روز نوری وویجر 1 از زمین به چه معناست؟
یک روز نوری مسافتی است که نور در مدت 24 ساعت طی می‌کند؛ یعنی حدود 25.9 میلیارد کیلومتر. رسیدن وویجر 1 به این فاصله به این معناست که ارسال پیام از زمین به فضاپیما و دریافت پاسخ آن، در مجموع دست‌کم دو روز زمان می‌برد.

برچسب‌ها :
دیدگاه شما

پرسش امنیتی *-- بارگیری کد امنیتی --

بازدیدهای اخیر

بر اساس بازدیدهای اخیر شما
تاریخچه بازدیدها مشاهده همه

دسته‌بندی‌های منتخب برای شما

X