بهترین فیلمهای لارنس الیویه؛ از شاهکارهای شکسپیری تا تریلرهای ماندگار
لارنس الیویه از بازیگران برنده اسکار سینما بود که بیش از هر چیز با اقتباسهای روانشناختی و پرقدرتش از آثار ویلیام شکسپیر شناخته میشود؛ آثاری که هم در مقام بازیگر و هم در جایگاه کارگردان در آنها حضور داشت. بااینحال، کارنامه سینمایی او بسیار فراتر از جهان نمایشنامههای شکسپیر است. در این مطلب، نگاهی داریم به ۱۵ فیلم شاخص کارنامه این بازیگر بزرگ که از رتبه پانزدهم تا جایگاه نخست مرتب شدهاند.
الیویه در سال ۱۹۰۷ در منطقه ساری انگلستان به دنیا آمد و نخستین بار روی صحنه تئاتر بریتانیا به شهرت رسید. مجموعهای از اجراهای تحسینشده تئاتری، بهویژه حضورش در نمایش «زندگیهای خصوصی» (Private Lives) نوشته نوئل کوارد، توجه فیلمسازان بریتانیایی و آمریکایی را به استعداد او جلب کرد.
او نخستین نامزدی اسکار خود را در شاخه بهترین بازیگر مرد برای بازی در فیلم «بلندیهای بادگیر» (Wuthering Heights) ساخته ویلیام وایلر در سال ۱۹۳۹ به دست آورد. یک سال بعد، با بازی در «ربهکا» (Rebecca) ساخته آلفرد هیچکاک، بار دیگر در همین شاخه نامزد اسکار شد. الیویه که تا آن زمان تواناییهایش را بهعنوان بازیگری برجسته در برابر دوربین به اثبات رسانده بود، این بار پشت دوربین قرار گرفت و با ساخت «هنری پنجم» (Henry V) در سال ۱۹۴۴، موفقیتی چشمگیر به دست آورد. این فیلم که اکران آمریکایی آن به سال ۱۹۴۶ موکول شد، نخستین تجربه از سه اقتباس سینمایی او از آثار ویلیام شکسپیر بود که در آنها هم کارگردانی را برعهده داشت و هم نقش اصلی را بازی کرد. آکادمی اسکار برای دستاورد هنریاش در این فیلم جایزه افتخاری به او اهدا کرد و نامزدی دیگری نیز در شاخه بهترین بازیگر مرد نصیبش شد.
اوج موفقیت الیویه در اسکار با دومین اقتباس شکسپیریاش، یعنی «هملت» (Hamlet) در سال ۱۹۴۸ رقم خورد؛ فیلمی که به نخستین اثر بریتانیایی برنده جایزه اسکار بهترین فیلم تبدیل شد. الیویه برای بازی در نقش شاهزاده اندوهگین دانمارک، جایزه بهترین بازیگر مرد را از آن خود کرد و در شاخه بهترین کارگردانی نیز نامزد شد.
او در ادامه دوران حرفهای خود شش بار دیگر به جمع نامزدهای اسکار راه یافت؛ پنج بار در شاخه بهترین بازیگر مرد برای فیلمهای «ریچارد سوم» (Richard III) در سال ۱۹۵۶، «هنرمند» (The Entertainer) در سال ۱۹۶۰، «اتلو» (Othello) در سال ۱۹۶۵، «کارآگاه» (Sleuth) در سال ۱۹۷۲ و «پسران برزیل» (The Boys from Brazil) در سال ۱۹۷۸ و یک بار نیز در شاخه بهترین بازیگر نقش مکمل مرد برای «ماراتن من» (Marathon Man) در سال ۱۹۷۶. آکادمی اسکار در سال ۱۹۷۹ برای یک عمر فعالیت هنری، دومین جایزه افتخاری خود را به او اهدا کرد.
فعالیتهای الیویه در تلویزیون نیز به اندازه کارنامه سینماییاش قابلتوجه بود. او برای بازی در آثار تلویزیونی «ماه و شش پنی» (The Moon and Sixpence) در سال ۱۹۵۹، «سفر دراز روز در شب» (Long Day’s Journey into Night) در سال ۱۹۷۳، «عشق در میان ویرانهها» (Love Among the Ruins) در سال ۱۹۷۵، «بازگشت به عمارت برایدزهد» (Brideshead Revisited) در سال ۱۹۸۱ و «شاه لیر» (King Lear) در سال ۱۹۸۳ جایزه امی دریافت کرد. همچنین در سال ۱۹۵۸ برای بازی در نخستین اجرای نمایش «هنرمند» نامزد جایزه تونی شد.
در کارنامه افتخارات او جوایز بفتا نیز جایگاه ویژهای دارند. الیویه برای بازی در «ریچارد سوم» و «اوه! چه جنگ دلپذیری» (Oh! What a Lovely War) محصول ۱۹۶۹ برنده جایزه بفتا شد و در سال ۱۹۷۶ جایزه افتخاری آکادمی بفتا را دریافت کرد. او برای فیلمهای «هملت» و «ماراتن من» نیز برنده جایزه گلدن گلوب شد و در سال ۱۹۸۳ جایزه یک عمر دستاورد هنری سیسیل بی. دمیل را به کارنامه افتخاراتش افزود.
در ادامه، ۱۵ فیلم برتر کارنامه سینمایی لارنس الیویه را مرور میکنیم؛ فهرستی که علاوه بر برخی از آثار یادشده، فیلمهایی چون «مدار ۴۹ درجه» (49th Parallel)، «آن خانم همیلتون» (That Hamilton Woman) و «اسپارتاکوس» (Spartacus) را نیز در بر میگیرد.
۱۵. پسران برزیل (The Boys from Brazil)
۱۴. اتلو (Othello)
۱۳. شاگرد شیطان (The Devil’s Disciple)
۱۲. هنرمند (The Entertainer)
۱۱. غرور و تعصب (Pride and Prejudice)
۱۰. آن خانم همیلتون (That Hamilton Woman)
۹. مدار ۴۹ درجه (49th Parallel)
۸. کارآگاه (Sleuth)
۷. بلندیهای بادگیر (Wuthering Heights)
۶. اسپارتاکوس (Spartacus)
۵. ریچارد سوم (Richard III)
۴. ربهکا (Rebecca)
۳. هنری پنجم (Henry V)
۲. ماراتن من (Marathon Man)
۱. هملت (Hamlet)
۱۵. پسران برزیل (The Boys from Brazil)

- سال اکران: ۱۹۷۸
- کارگردان: فرانکلین جی شافنر
- بازیگران: گریگوری پک، لارنس الیویه، جیمز میسون، اسکای دو مون، دیوید براندن
- امتیاز کاربران IMDb به فیلم: ۷ از ۱۰
- امتیاز راتن تومیتوز به فیلم: ۷۳ از ۱۰۰
«پسران برزیل» یک تریلر پرکشش و خوشساخت است که با تکیه بر عناصر ملودراماتیک، داستانی هولناک را با الهام از جنایتکارانی واقعی روایت میکند. الیویه در این فیلم نقش ازرا لیبرمن، شکارچی سالخورده نازیها را بازی میکند که بهطور اتفاقی از نقشهای برای احیای رایش سوم پرده برمیدارد. در سوی دیگر، گریگوری پک در نقش دکتر یوزف منگله ظاهر میشود؛ پزشک بدنام اردوگاه آشویتس که بهدلیل انجام آزمایشهای وحشیانه روی زندانیان یهودی شهرت داشت.
بازیگران با انرژی زیادی نقشهای پرشور و هیجانانگیز خود را بازی میکنند. جیمز میسون نیز نقش ادوارد زایبرت، مهمترین رابط منگله، را برعهده دارد. این فیلم برای الیویه نامزدی اسکار بهترین بازیگر مرد را به ارمغان آورد؛ نامزدیای که آخرین حضور او در رقابتهای این شاخه محسوب میشد. البته او در نهایت جایزه را به جان ویت برای بازی در «بازگشت به وطن» (Coming Home) واگذار کرد. بااینحال، همان سال جایزه افتخاری اسکار را برای یک عمر فعالیت هنری دریافت کرد و مراسم را با دست خالی ترک نکرد.
۱۴. اتلو (Othello)

- سال اکران: ۱۹۶۵
- کارگردان: استوارت برج
- بازیگران: مگی اسمیت، فرانک فینلی، جویس ردمن، درک جاکوبی، مایکل ترنر، لارنس الیویه
- امتیاز کاربران IMDb به فیلم: ۷ از ۱۰
- امتیاز راتن تومیتوز به فیلم: ۸۲ از ۱۰۰
تماشای «اتلو» این پرسش را به ذهن میآورد که لارنس الیویه دقیقا با چه تصوری پذیرفت نقش شخصیت اصلی این نمایشنامه مشهور شکسپیر را بازی کند. البته استفاده از بازیگران سفیدپوست با چهرهپردازی سیاه برای ایفای نقش اتلو، پیشینهای طولانی در تئاتر و سینما داشت؛ اما در سال ۱۹۶۵، با تصویب قانون حقوق مدنی در آمریکا و دریافت جایزه اسکار توسط سیدنی پواتیه، نگاه جامعه به چنین رویکردی بهطور محسوسی تغییر کرده بود. به همین دلیل، تماشای الیویه در این نقش برای مخاطب امروزی یادآور نمایشهای مبتنی بر کلیشههای نژادی است.
باوجود این حواشی، بازی الیویه در نقش جنگجوی نامدار شکسپیر تحسین شد و برایش نامزدی اسکار بهترین بازیگر مرد را به همراه آورد. داستان درباره اتلو، سرداری قدرتمند است که با دسیسههای افسر زیردستش، یاگو با بازی فرانک فینلی، به این باور میرسد که همسرش دزدمونا با بازی مگی اسمیت به او خیانت کرده است. حسادت و سوءظن بهتدریج ذهن اتلو را تسخیر میکند و او را تا مرز جنون پیش میبرد. الیویه در نهایت جایزه اسکار را به لی ماروین برای بازی در «کت بالو» (Cat Ballou) واگذار کرد.
۱۳. شاگرد شیطان (The Devil’s Disciple)

- سال اکران: ۱۹۵۹
- کارگردان: گای همیلتون
- بازیگران: برت لنکستر، کرک داگلاس، لارنس الیویه، ایوا لو گالین، هری اندروز، جرج رز ، بازیل سیدنی
- امتیاز کاربران IMDb به فیلم: ۶.۹ از ۱۰
- امتیاز راتن تومیتوز به فیلم: ۷۱ از ۱۰۰
نمایشنامه کمدی جرج برنارد شاو فرصتی فراهم کرده تا لارنس الیویه، برت لنکستر و کرک داگلاس هرکدام یکی از نقشهای جذاب کارنامه خود را تجربه کنند. داستان فیلم در شهری کوچک در نیوانگلند و در دوران جنگ استقلال آمریکا میگذرد. شخصیت محوری آن مردی یاغی و سرکش به نام ریچارد داجن با بازی کرک داگلاس است که پس از اعدام پدرش به دست نیروهای بریتانیایی، برای بهخاکسپردن شایسته او جسدش را میرباید. این اقدام، کشیشی صلحطلب به نام آنتونی اندرسون با بازی برت لنکستر را که تمایلی به درگیری ندارد، ناخواسته وارد ماجرا میکند.
الیویه در این میان نقش ژنرال جان بورگوین را بازی میکند؛ افسر انگلیسی زیرک و طعنهزن که شخصیتی واقعی در جریان جنگ استقلال آمریکا بود. حضور او در فیلم، با آن لحن مقتدر و رفتار حسابشده، به تقابل شخصیتهای اصلی جذابیت بیشتری میبخشد. بازی الیویه برایش نامزدی جایزه بفتا را به همراه داشت، هرچند آکادمی اسکار توجهی به این نقش نشان نداد.
۱۲. هنرمند (The Entertainer)

- سال اکران: ۱۹۶۰
- کارگردان: تونی ریچاردسون
- بازیگران: لارنس الیویه، برندا ده بنزی، راجر لیوزی، جوآن پلورایت، دنیل ماسی، آلن بیتس، آلبرت فینی
- امتیاز کاربران IMDb به فیلم: ۷.۱ از ۱۰
- امتیاز راتن تومیتوز به فیلم: ۷۱ از ۱۰۰
الیویه در این فیلم بار دیگر نقشی را ایفا میکند که پیشتر روی صحنه تئاتر با آن به موفقیت رسیده و برایش نامزدی جایزه تونی را به دست آورده بود. «هنرمند» روایتی تلخ، عمیق و بیپرده از هنرمندی سالخورده در سالنهای موسیقی بریتانیاست که حاضر نیست شکست خود را بهعنوان یک هنرمند بپذیرد. او در تمام عمر هنریاش استعدادی متوسط داشته، اما همچنان میکوشد با تکیه بر خاطرات گذشته، جایگاه ازدسترفتهاش را حفظ کند.
این شخصیت که در برابر خانواده و دوستانش رفتاری پرخاشگرانه دارد، بیش از هر چیز از روبهروشدن با حقیقت فرار میکند. او میخواهد تا هر زمان که ممکن است در مرکز توجه باقی بماند، حتی اگر دیگر چیزی برای عرضه نداشته باشد. بااینحال، هیچ چیز معمولی یا متوسطی در بازی الیویه دیده نمیشود. او با ظرافتی کمنظیر، رنج و آشفتگی مردی را به تصویر میکشد که هرگز نتوانسته به تصویری که از خودش در ذهن داشته نزدیک شود. این بازی درخشان بار دیگر نامزدی اسکار بهترین بازیگر مرد را برای الیویه به همراه آورد، اما جایزه در نهایت به برت لنکستر برای «المر گنتری» (Elmer Gantry) رسید.
۱۱. غرور و تعصب (Pride and Prejudice)

- سال اکران: ۱۹۴۰
- کارگردان: رابرت زی. لنرد
- بازیگران: لارنس الیویه، گریر گارسون، مورین اوسالیوان، ادنا می اولیور، ماری بولند، ادموند گون، ان رادرفورد، هدر آنجل، مارشا هانت، ملویل کوپر
- امتیاز کاربران IMDb به فیلم: ۷.۳ از ۱۰
- امتیاز راتن تومیتوز به فیلم: ۱۰۰ از ۱۰۰
«غرور و تعصب» نمونهای شاخص از اقتباسهای پرهزینه و باشکوه استودیوی مترو گلدوین میر از آثار ادبی به شمار میرود؛ فیلمهایی که در آنها دکورهای عظیم، لباسهای پرزرقوبرق و لهجههای اصیل انگلیسی نقش مهمی در خلق فضای داستان داشتند. این فیلم که بر اساس رمان مشهور جین آستن و یکی از اقتباسهای نمایشی شناختهشده آن ساخته شده، داستان خانواده بنت را روایت میکند؛ خانوادهای انگلیسی از طبقه زمیندار که پنج دختر مجرد دارند.
خانم بنت با بازی ماری بولند، بیش از هر چیز به فکر سر و سامان دادن به زندگی دخترانش است. او میکوشد دو دختر بزرگترش، جین و الیزابت، با بازی مورین اوسالیوان و گریر گارسون، را به ازدواج دو مرد ثروتمند و مجرد، یعنی آقای بینگلی با نقشآفرینی بروس لستر و آقای دارسی با بازی لارنس الیویه، درآورد. اما همانطور که عنوان فیلم نیز نشان میدهد، غرور و پیشداوریهای شخصیتها ممکن است مسیر این پیوندهای عاشقانه را دشوار کند.
فیلم با بازآفرینی چشمگیر فضای انگلستان و طراحی هنری تحسینبرانگیزش، یکی از نمونههای موفق اقتباسهای ادبی دوران طلایی هالیوود است. این اثر در نهایت جایزه اسکار بهترین طراحی هنری را دریافت کرد.
۱۰. آن خانم همیلتون (That Hamilton Woman)

- سال اکران: ۱۹۴۱
- کارگردان: الکساندر کوردا
- بازیگران: لارنس الیویه، ویوین لی، سارا آلگود، گلادیس کوپر، هنری ویلکاکسن، هدر آنجل، گیلبرت امری
- امتیاز کاربران IMDb به فیلم: ۷.۲ از ۱۰
- امتیاز راتن تومیتوز به فیلم: ۱۰۰ از ۱۰۰
لارنس الیویه در طول زندگی مشترکش با ویوین لی تنها در سه فیلم در کنار او ظاهر شد و «آن خانم همیلتون» ساخته الکساندر کوردا، بیتردید موفقترین دستاورد این همکاری است. این درام عاشقانه باشکوه در دوران جنگهای ناپلئونی میگذرد و داستان واقعی رابطه پرحاشیه لرد هوریشیو نلسون با بازی لارنس الیویه، افسر مشهور نیروی دریایی سلطنتی بریتانیا، با اما همیلتون با بازی ویوین لی، زنی زیبا که پیشتر در سالنهای رقص و نمایش فعالیت میکرد، را به تصویر میکشد.
تماشای این زوج واقعی در دوران جوانی و عاشقانهترین روزهای زندگیشان، بهویژه با درنظرگرفتن سرنوشت تلخی که در زندگی شخصی و حرفهای هر دو در انتظارشان بود، تاثیری عاطفی و تا حدی اندوهبار دارد. شیمی میان الیویه و لی، بهعنوان دو بازیگر برجسته و زوجی واقعی، به فیلم کیفیتی فراتر از یک ملودرام تاریخی معمولی بخشیده است.
از نکات جالب درباره این اثر، علاقه وینستون چرچیل، نخستوزیر وقت بریتانیا، به آن است. گفته میشود چرچیل این فیلم باشکوه را بیش از ۸۰ بار تماشا کرده بود!
۹. مدار ۴۹ درجه (49th Parallel)

- سال اکران: ۱۹۴۱
- کارگردان: مایکل پاول
- بازیگران: لسلی هاوارد، لارنس الیویه، ریموند مسی، آنتون والبروک، فینالی کوری، گلینیس جونز، نیل مکگینیس
- امتیاز کاربران IMDb به فیلم: ۷.۳ از ۱۰
- امتیاز راتن تومیتوز به فیلم: ۸۷ از ۱۰۰
«مدار ۴۹ درجه» در ابتدا با هدف ساخت اثری تبلیغاتی علیه نازیسم و در حمایت از تلاشهای جنگی بریتانیا شکل گرفت. این فیلم از نخستین همکاریهای مایکل پاول و امریک پرسبرگر در مقام یک زوج فیلمساز است و داستان گروهی از ملوانان یک زیردریایی آلمانی در جنگ جهانی دوم را روایت میکند که پس از گرفتارشدن در کانادا، برای فرار از بازداشت تلاش میکنند خود را به مرز ایالات متحده برسانند؛ کشوری که در آن زمان هنوز وارد جنگ نشده بود.
اعضای این گروه در مسیر فرار بهتدریج یکدیگر را از دست میدهند؛ برخی به دام میافتند و برخی دیگر کشته میشوند. الیویه در این فیلم نقش جانی، یک شکارچی فرانسویتبار کانادایی، را بازی میکند که در جریان ماجرا با اعضای گروه روبهرو میشود.
«مدار ۴۹ درجه» اثری سرگرمکننده و پرتحرک است که در کنار لحظات پرتعلیق، از طنز و لحظات عاطفی نیز بهره میبرد. فیلم در سال ۱۹۴۲ در آمریکا اکران شد و توانست سه نامزدی اسکار، از جمله نامزدی بهترین فیلم، به دست آورد. جایزه اسکار بهترین داستان اورجینال نیز به امریک پرسبرگر رسید.
۸. کارآگاه (Sleuth)

- سال اکران: ۱۹۷۲
- کارگردان: جوزف ال. منکیهویچ
- بازیگران: لارنس الیویه، مایکل کین
- امتیاز کاربران IMDb به فیلم: ۷.۹ از ۱۰
- امتیاز راتن تومیتوز به فیلم: ۸۹ از ۱۰۰
داستان «کارآگاه» به شکلی پیش میرود که افشای جزئیات آن میتواند لذت تماشای فیلم را از بین ببرد. این اثر که بر اساس نمایشنامه موفق و پرطرفدار آنتونی شیفر ساخته شده، درباره نویسندهای بریتانیایی در حوزه داستانهای جنایی یعنی لارنس الیویه است که معشوق همسرش، مایلو تیندل با بازی مایکل کین، را به عمارت بزرگ و مجلل خود دعوت میکند. این دیدار خیلی زود به مجموعهای از بازیها و رقابتهای روانی تبدیل میشود که ممکن است عواقبی مرگبار داشته باشند.
جوزف ال. منکیهویچ بهجای گسترش فضای داستان و افزودن عناصر بیرونی، از محدودیت مکانی و فضای بسته اثر به بهترین شکل استفاده میکند. نتیجه، فیلمی است که بخش عمده جذابیت خود را از تقابل دو بازیگر اصلی و بازیهای پیچیده ذهنی آنها میگیرد.
«کارآگاه» برای منکیهویچ، الیویه و مایکل کین نامزدی اسکار به همراه داشت. دو بازیگر اصلی در شاخه بهترین بازیگر مرد رقیب یکدیگر بودند، اما در نهایت هیچکدام به جایزه نرسیدند و مارلون براندو برای «پدرخوانده» (The Godfather) برنده اسکار شد. جالب آنکه مایکل کین سالها بعد در نسخه بازسازیشده این فیلم به کارگردانی کنت برانا در سال ۲۰۰۷، نقش شخصیت الیویه را برعهده گرفت و جود لا نیز در آن حضور داشت.
۷. بلندیهای بادگیر (Wuthering Heights)

- سال اکران: ۱۹۳۹
- کارگردان: ویلیام وایلر
- بازیگران: مرل اوبرون، لارنس الیویه، دیوید نیون، جرالدین فیتزجرالد، فلورا رابسون، دونالد کریسپ، لئو جی. کارول، سیسیل کلاوای، سیسیل هامفریز
- امتیاز کاربران IMDb به فیلم: ۷.۵ از ۱۰
- امتیاز راتن تومیتوز به فیلم: ۹۲ از ۱۰۰
اقتباس سینمایی ویلیام وایلر از رمان مشهور امیلی برونته، در زمان اکران با اعتراض علاقهمندان جدی ادبیات روبهرو شد. دلیل این نارضایتی روشن بود: فیلم تنها ۱۶ فصل از مجموع ۳۴ فصل رمان را پوشش میداد و بخش قابلتوجهی از شخصیتها و خطوط داستانی کتاب را کنار گذاشته بود. بااینحال، وایلر توانست فضای تیره، اندوهبار و تراژیک اثر ادبی را با مهارتی چشمگیر به سینما منتقل کند.
بخش مهمی از این موفقیت را باید مدیون فیلمبرداری سیاهوسفید و فضاساز گرگ تولند دانست؛ فیلمبرداریای که بهدرستی جایزه اسکار را دریافت کرد. لارنس الیویه و مرل اوبرون نیز در نقشهای هیثکلیف و کتی، زوج عاشق و ناکام داستان، حضوری درخشان دارند. فیلم با جزئیاتی دقیق، انگلستان دوران ویکتوریایی را بازسازی میکند و حتی تپههای بادگیر و چشماندازهای طبیعی آن را با استفاده از لوکیشنهایی در منطقه تاوزند اوکس کالیفرنیا به تصویر میکشد.
بازیهای پرشور و با احساس بازیگران، در کنار فضای بصری تاثیرگذار فیلم، باعث شدهاند داستان عشق ویرانگر هیثکلیف و کتی همچنان قدرت عاطفی خود را حفظ کند. «بلندیهای بادگیر» در مجموع هشت نامزدی اسکار به دست آورد که از میان آنها میتوان به بهترین فیلم، بهترین کارگردانی و بهترین بازیگر مرد برای الیویه اشاره کرد. البته الیویه در نهایت جایزه را به رابرت دونات برای بازی در «خداحافظ، آقای چیپس» (Goodbye, Mr. Chips) واگذار کرد.
۶. اسپارتاکوس (Spartacus)

- سال اکران: ۱۹۶۰
- کارگردان: استنلی کوبریک
- بازیگران: کرک داگلاس، لارنس الیویه، پیتر یوستینف، جان گوین، جین سیمونز، چارلز لوتن، تونی کرتیس، هارولد گودوین، هربرت لام، ترنس د مارنی
- امتیاز کاربران IMDb به فیلم: ۷.۹ از ۱۰
- امتیاز راتن تومیتوز به فیلم: ۹۰ از ۱۰۰
«اسپارتاکوس» یکی از حماسههای بزرگ تاریخ سینماست؛ فیلمی که بیش از هر چیز حاصل بلندپروازی و پیگیری شخصی کرک داگلاس بود. داگلاس تهیهکنندگی و بازی در این پروژه را برعهده داشت و تلاش کرد داستان بردهای را به تصویر بکشد که در برابر حاکمیت مستبد روم شورش میکند و گروهی از بردگان را در مسیر آزادی رهبری میکند.
یکی از اقدامات مهم داگلاس در جریان تولید فیلم، اصرار او بر درج نام دالتون ترامبو در تیتراژ بود؛ فیلمنامهنویسی که بهدلیل قرارگرفتن در فهرست سیاه هالیوود، از فعالیت رسمی محروم شده بود. داگلاس همچنین تنها پس از یک هفته فیلمبرداری، آنتونی مان را از پروژه کنار گذاشت و استنلی کوبریک را بهعنوان کارگردان جایگزین کرد.
با وجود گذشت سالها از زمان ساخت، «اسپارتاکوس» در برخی جنبهها همچنان اثری پیشرو به نظر میرسد. نگاه فیلم به سیاست و حتی مسائل جنسی، در مقایسه با بسیاری از آثار همدورهاش جسورانه است. یکی از نمونههای جالب آن، صحنه معروف حمام است که در آن مارکوس لیکینیوس کراسوس، با بازی الیویه، در گفتوگویی دوپهلو با بردهای به نام آنتونینوس با بازی تونی کرتیس میگوید که هم حلزون و هم صدف را دوست دارد. این صحنه که در ابتدا از نسخه نهایی حذف شده بود، در سال ۱۹۹۱ دوباره به فیلم بازگشت.
پیتر یوستینف برای بازی شیرین و جذابش در نقش مدیر گلادیاتورها، جایزه اسکار بهترین بازیگر نقش مکمل مرد را دریافت کرد. فیلم همچنین جوایزی را در بخشهای فیلمبرداری، طراحی هنری و طراحی لباس به دست آورد. الیویه نیز برای بازی در این اثر نامزد جایزه گلدن گلوب بهترین بازیگر مرد فیلم درام شد، اما آکادمی اسکار او را نادیده گرفت. او در همان سال برای فیلم «هنرمند» نامزد اسکار شده بود.
۵. ریچارد سوم (Richard III)

- سال اکران: ۱۹۵۵
- کارگردان: لارنس الیویه
- بازیگران: لارنس الیویه، رالف ریچاردسون، کلیر بلوم، سدریک هاردویک، جان گیلگد، لورنس نیسمیت، نورمن وولند، مری کریج، پاملا براون
- امتیاز کاربران IMDb به فیلم: ۷.۳ از ۱۰
- امتیاز راتن تومیتوز به فیلم: ۸۸ از ۱۰۰
«ریچارد سوم» سومین و آخرین اقتباس سینمایی شکسپیری لارنس الیویه در مقام کارگردان است؛ فیلمی که پس از «هنری پنجم» و «هملت» ساخته شد و بار دیگر توانایی منحصربهفرد او را در تبدیل آثار شکسپیر به زبان سینما به نمایش گذاشت.
الیویه خود نقش ریچارد، دوک گلاستر، را بازی میکند؛ شخصیتی بدطینت و جاهطلب که با وجود نقص جسمانی، از مهارت نظامی و هوش سیاسی قابلتوجهی برخوردار است. تلاشهای او در میدان نبرد به برادرش ادوارد با بازی سدریک هاردویک کمک میکند تا به پادشاهی انگلستان برسد، اما ریچارد به این موقعیت رضایت نمیدهد و خود تاجوتخت را میخواهد. او برای رسیدن به قدرت، از فریب، دسیسه و قتل ابایی ندارد.
الیویه با اجرایی خیرهکننده، تصویری هولناک و درعینحال جذاب از این شخصیت تاریخی ارائه میدهد؛ شخصیتی که تماشای حیلهگریها و نقشههایش، ترکیبی از انزجار و لذت در مخاطب ایجاد میکند. بازی او جایزه بفتا را برایش به همراه داشت و نامزدی اسکار بهترین بازیگر مرد را نیز نصیبش کرد. فیلم در سال ۱۹۵۶ در آمریکا به نمایش درآمد و الیویه در مراسم اسکار همان سال، رقابت را به یول برینر برای بازی در فیلم «پادشاه و من» (The King and I) واگذار کرد.
۴. ربهکا (Rebecca)

- سال اکران: ۱۹۴۰
- کارگردان: آلفرد هیچکاک
- بازیگران: لارنس الیویه، جوآن فونتین، جودیت اندرسون
- امتیاز کاربران IMDb به فیلم: ۸ از ۱۰
- امتیاز راتن تومیتوز به فیلم: ۹۸ از ۱۰۰
تنها فیلم آلفرد هیچکاک که موفق به دریافت جایزه اسکار بهترین فیلم شد، همین اقتباس تیره و رازآلود از رمان پرفروش دافنه دوموریه است. «ربهکا» نخستین فیلم آمریکایی هیچکاک بود که با تهیهکنندگی دیوید او. سلزنیک ساخته شد و جوآن فونتین را در نقش زنی بینام قرار میدهد که با اشرافزادهای جذاب و ثروتمند به نام ماکسیم دو وینتربا بازی لارنس الیویه ازدواج میکند.
زندگی مشترک این زوج در ابتدا آرام و دلپذیر به نظر میرسد، اما زمانی که زنی جوان به خانه جدیدشان، عمارتی بزرگ با حالوهوای گوتیک، قدم میگذارد، درمییابد که خاطره همسر قبلی ماکسیم، ربهکا، همچنان بر فضای خانه و زندگی ساکنان آن سایه انداخته است. ربهکا دیگر زنده نیست، اما حضورش به شکلی نامرئی در تمام گوشههای عمارت احساس میشود.
جودیت اندرسون در نقش خانم دانورس، سرپرست خانه که همچنان وفاداری عجیبی به بانوی درگذشته دارد، اجرایی بهشدت تاثیرگذار و هراسانگیز ارائه میدهد. او با رفتار سرد و نگاههای نافذش، به یکی از مهمترین عناصر ایجاد تعلیق در فیلم تبدیل میشود.
«ربهکا» با وجود دریافت ۱۱ نامزدی اسکار، تنها دو جایزه به دست آورد: بهترین فیلم و بهترین فیلمبرداری سیاهوسفید. آلفرد هیچکاک در شاخه بهترین کارگردانی نامزد شد و الیویه، فونتین و اندرسون نیز نامزدیهای بازیگری را به دست آوردند. بااینحال، الیویه جایزه بهترین بازیگر مرد را به جیمز استوارت برای «داستان فیلادلفیا» (The Philadelphia Story) واگذار کرد.
۳. هنری پنجم (Henry V)

- سال اکران: ۱۹۴۴
- کارگردان: لارنس الیویه
- بازیگران: لارنس الیویه، والنتین دایل، رابرت نیوتن، مورلند گراهام
- امتیاز کاربران IMDb به فیلم: ۷ از ۱۰
- امتیاز راتن تومیتوز به فیلم: ۱۰۰ از ۱۰۰
لارنس الیویه نخستین تجربه کارگردانی خود در سینما را با اقتباسی بلندپروازانه از نمایشنامه شکسپیر آغاز کرد؛ اثری که نخستین فیلم از سه اقتباس سینمایی او از آثار این نمایشنامهنویس بزرگ بود. الیویه علاوه بر کارگردانی، نقش اصلی فیلم، یعنی هنری پنجم، پادشاه انگلستان، را نیز بازی میکند؛ پادشاهی که در جریان جنگ صدساله، سپاه خود را برای فتح فرانسه رهبری میکند.
«هنری پنجم» در میانه جنگ جهانی دوم ساخته شد؛ دورانی که الیویه برای حضور در این پروژه از خدمت در نیروی دریایی سلطنتی بریتانیا معاف شد. فیلم با ایجاد شباهتهایی میان نبردهای تاریخی انگلستان و فرانسه و جنگ جاری در جهان آن روز، روایتی حماسی و روحیهبخش برای جامعهای ارائه میکرد که زیر فشار جنگ قرار داشت.
صحنه نبرد آزینکورت از برجستهترین بخشهای فیلم است؛ سکانسی که با شکوه بصری و اجرای دقیق، توانایی الیویه را در بازآفرینی فضای آثار شکسپیر روی پرده سینما به نمایش میگذارد. او در این فیلم تلاش کرد میان وفاداری به متن نمایشی و ظرفیتهای تصویر سینمایی تعادل برقرار کند.
«هنری پنجم» در سال ۱۹۴۴ در بریتانیا اکران شد و دو سال بعد به سینماهای آمریکا راه یافت؛ اتفاقی که امکان حضور آن در رقابتهای اسکار را فراهم کرد. الیویه برای دستاورد هنری کلی فیلم جایزه افتخاری اسکار دریافت کرد و در شاخههای بهترین فیلم و بهترین بازیگر مرد نیز نامزد شد. او در هر دو شاخه رقابت را به «بهترین سالهای زندگی ما» (The Best Years of Our Lives) واگذار کرد؛ فیلمی که فردریک مارچ برای بازی در آن جایزه بهترین بازیگر مرد را به دست آورد.
۲. ماراتن من (Marathon Man)

- سال اکران: ۱۹۷۶
- کارگردان: جان شلزینجر
- بازیگران: داستین هافمن، لارنس الیویه، ویلیام دیون، روی شایدر، مارثه کلر
- امتیاز کاربران IMDb به فیلم: ۷.۴ از ۱۰
- امتیاز راتن تومیتوز به فیلم: ۸۴ از ۱۰۰
کمتر فیلمی در تاریخ سینما توانسته رفتن به مطب دندانپزشکی را بهاندازه «ماراتن من» ترسناک کند. این تریلر سیاسی نفسگیر را جان شلزینجر کارگردانی کرده است. داستان درباره دانشجوی تحصیلات تکمیلی و دونده استقامت، توماس بابیت با بازی داستین هافمن، است که برادرش، با بازی روی شایدر و از ماموران دولتی، ناخواسته او را وارد توطئهای پیچیده میکند. در مرکز این ماجرا دکتر کریستین شل با بازی لارنس الیویه قرار دارد؛ جنایتکار جنگی نازی که اکنون در پوشش دندانپزشک فعالیت میکند.
یکی از هولناکترین سکانسهای فیلم زمانی رقم میخورد که شل با استفاده از ابزار دندانپزشکی، دهان و دندانهای شخصیت هافمن را شکنجه میکند و در تمام این مدت، با لحنی آرام و رفتاری ظاهرا دوستانه، پیوسته از او میپرسد: «امن است؟»
الیویه در نقش این پزشک جنایتکار، بهجای تکیه بر خشونت آشکار و رفتارهای اغراقشده، از خونسردی و آرامش ظاهری شخصیت برای ایجاد وحشت استفاده میکند. همین تضاد میان ظاهر آرام و باطن بیرحم اوست که شل را به یکی از شرورترین شخصیتهای سینمایی دهه ۷۰ تبدیل میکند. شاید پس از تماشای این فیلم، ترس از مواجهه با دکتر شل انگیزهای کافی برای رعایت بهداشت دهان و دندان و استفاده منظم از نخ دندان باشد!
بازی الیویه در «ماراتن من» جایزه گلدن گلوب و نامزدی اسکار بهترین بازیگر نقش مکمل مرد را برایش به ارمغان آورد. بااینحال، جایزه اسکار در نهایت به جیسون روباردز برای بازی در «همه مردان رئیسجمهور» (All the President’s Men) رسید.
۱. هملت (Hamlet)

- سال اکران: ۱۹۴۸
- کارگردان: لارنس الیویه
- بازیگران: لارنس الیویه، بازیل سیدنی، آیلین هرلی، جین سیمونز، استنلی هالووی، نورمن وولند، آنتونی بوشل
- امتیاز کاربران IMDb به فیلم: ۷.۵ از ۱۰
- امتیاز راتن تومیتوز به فیلم: ۹۶ از ۱۰۰
با وجود اقتباسهای سینمایی و تلویزیونی متعددی که در طول سالها از «هملت»، مشهورترین تراژدی ویلیام شکسپیر، ساخته شدهاست، نسخه لارنس الیویه همچنان یکی از شاخصترین و ماندگارترین روایتهای سینمایی این اثر به شمار میرود. فیلمی که هم بهواسطه دستاوردهای کارگردانی و هم به دلیل بازی روانشناختی و عمیق الیویه، جایگاهی ویژه در تاریخ سینما دارد.
البته علاقهمندان سرسخت شکسپیر ممکن است با حذف بخشهایی از نمایشنامه چهار ساعته و تبدیل آن به فیلمی حدودا دو ساعت و نیمه موافق نباشند، اما تماشاگران سینما میتوانند از فضای تاریک و وهمآلودی که الیویه بهعنوان کارگردان خلق کرده و جنبه عاطفی و روانشناختی بازی او لذت ببرند.
الیویه در نقش هملت، شاهزاده اندوهگین دانمارک، ظاهر میشود؛ مردی که پس از مرگ پدرش درمییابد عمویش، کلادیوس، با بازی بازیل سیدنی، قاتل پدرش است و پس از قتل با مادرش ازدواج کرده است. حالا شاهزاده باید با دشوارترین تصمیم زندگی خود روبهرو شود: آیا برای انتقام خون پدرش، عموی خود را به قتل برساند یا در برابر این وسوسه مقاومت کند؟
الیویه با تمرکز بر آشفتگی درونی، تردیدها و رنج روانی شخصیت اصلی، تصویری انسانی و چندلایه از هملت ارائه میدهد. او بهجای آنکه صرفا شاهزادهای گرفتار در یک تراژدی انتقامجویانه باشد، مردی را به تصویر میکشد که در کشاکش میان اندیشه و عمل، بهتدریج در جهان تاریک ذهن خود فرو میرود.
«هملت» نخستین فیلم بریتانیایی تاریخ بود که جایزه اسکار بهترین فیلم را دریافت کرد. این اثر علاوه بر جایزه بهترین فیلم، جوایز بهترین بازیگر مرد برای الیویه، بهترین طراحی لباس و بهترین طراحی هنری را نیز به دست آورد. الیویه در شاخه بهترین کارگردانی هم نامزد اسکار شد، اما جایزه را به جان هیوستون برای فیلم «گنجهای سیرا مادره» (The Treasure of the Sierra Madre) واگذار کرد.
در نهایت، قرار گرفتن «هملت» در صدر فهرست بهترین فیلمهای کارنامه لارنس الیویه چندان دور از انتظار نیست. این اثر نقطه تلاقی استعداد بازیگری، نگاه کارگردانی و علاقه عمیق او به جهان شکسپیر است؛ فیلمی که نهتنها یکی از مهمترین دستاوردهای حرفهای الیویه، بلکه یکی از اقتباسهای ماندگار ادبیات نمایشی در تاریخ سینما محسوب میشود.
منبع: Gold Derby


