رویدادهای نجومی آسمان شب پاییز ۱۴۰۵؛ از مقارنه‌ی ماه و زحل تا بارش‌های شهابی

در حالی که با فرا رسیدن اعتدال پاییزی، فصل رنگ‌ها به‌طور رسمی آغاز خود را جشن گرفته است، در طول پاییز 1405 (2026 میلادی) رویدادهای نجومی زیادی میزبان چشم علاقه‌مندان به آسمان شب خواهد بود که هیجان‌انگیزترین آن‌ها در ابتدا و انتهای فصل قرار دارند.

هرچند بخش مرکزی و پر نور راه شیری کم‌کم در افق پنهان می‌شود، دیگر اجرام آسمان تماشایی‌تر هستند. از اعتدال پاییزی و شرایط مناسب برای رصد هم‌نشینی ماه و سیارات گرفته تا مقابله‌ی زحل و اورانوس و سرانجام مجموعه‌ای از بارش‌های شهابی از جمله بارش جوزایی، پدیده‌هایی هستند که فرصت نگاه دوباره به آسمان شب را فراهم می‌کنند.

1 مهر؛ آغاز رسمی پاییز

آغاز رسمی پاییز با اعتدال یا برابران پاییزی تعیین می‌شود. لحظه‌ای که مرکز خورشید از صفحه‌ی استوای سماوی می‌گذرد و از نیمکره‌ی شمالی کره‌ی آسمان به سمت نیمکره‌ی جنوبی می‌رود. نقطه‌ی که درست مقابل لحظه‌ی تحویل سال خورشیدی یعنی برابران بهاری قرار گرفته است. در سال 1405، این رویداد در 1 مهر ساعت 03:35 بامداد (23 سپتامبر ساعت 00:05 UTC) رخ می‌دهد.

اعتدال پاییزی
Credit: NASA

در زمان اعتدال، خورشید تقریبا در نقطه‌ای قرار دارد که استوای آسمانی و دایره‌البروج یکدیگر را قطع می‌کنند. از این زمان به بعد، در نیمکره‌ی شمالی مسیر روزانه‌ی خورشید در آسمان پایین‌تر می‌رود و طول روزها به‌تدریج کاهش پیدا می‌کند.

برخلاف تصور رایج اما در هنگام اعتدال، طول روز و شب در همه نقاط زمین دقیقا 12 ساعت نیست. شکست نور در جو و اندازه‌ی ظاهری قرص خورشید باعث می‌شود که زمان طلوع و غروب با تعریف هندسی دقیق اعتدال تفاوت داشته باشد.

4 مهر؛ ماه برداشت در کنار زحل و نپتون

به گفته‌ی ناسا یکی از نخستین رویدادهای نجومی مهم پاییز 1405، ماه کامل در شامگاه شنبه 4 مهر است که به دلیل نزدیک بودن به اعتدال پاییزی، «ماه برداشت» (Harvest Moon) نامیده می‌شود. ماه کامل پس از غروب خورشید از سمت شرق طلوع می‌کند و در همان محدوده‌ی آسمان، زحل و نپتون نیز حضور خواهند داشت.

زحل مانند همیشه به سادگی با چشم غیرمسلح دیده می‌شود اما نپتون هرچند در مقابله قرار دارد، بسیار کم‌نورتر است و برای مشاهده‌ی آن به دوربین دوچشمی مناسب یا تلسکوپ نیاز دارید. قدر ظاهری نپتون را در این هنگام حدود 8 است و بدین ترتیب یافتن آن از شهرهای دارای آلودگی نوری، دشوار خواهد بود.

ماه در کنار زحل و نپتون در سال 2025
Credit: Daisy Dobrijevic

این رویداد از این جهت جالب است که تنها چند روز پیش از مقابله زحل رخ می‌دهد و خود نپتون نیز همین شب ساعت 05:30 صبح به وقت تهران به مقابله می‌رسد. هنگام مقابله، زمین تقریبا میان خورشید و سیاره قرار می‌گیرد و سیاره در سمت مخالف خورشید در آسمان دیده می‌شود. بنابراین تقریبا تمام شب بالای افق است و شرایط رصدی مناسبی دارد و فرصت خوبی هم برای عکاسی از آن فراهم است.

12 مهر؛ زحل در بهترین شرایط رصدی سال

طبق اعلام EarthSky مهم‌ترین رویداد سیاره‌ای پاییز 1405 را احتمالا باید مقابله‌ی زحل در 4 اکتبر (12 مهر) بدانیم. زمان دقیق مقابله به وقت تهران 15:32 گزارش شده است. در این وضعیت، زحل نسبت به زمین، در سمت مخالف خورشید قرار می‌گیرد و از غروب آفتاب تا طلوع روز بعد در آسمان حضور دارد. هنگام مقابله زحل درخشان‌تر و از نظر ظاهری بزرگ‌تر از دیگر زمان‌های سال دیده می‌شود. در نتیجه اواسط مهر یکی از بهترین دوره‌های سال برای مشاهده و عکاسی از این سیاره است.

با چشم غیرمسلح زحل مانند یک ستاره‌ی نسبتا درخشان دیده می‌شود، اما برای دیدن حلقه‌ها به تلسکوپ نیاز دارید. حتی یک تلسکوپ آماتوری کوچک هم می‌تواند شکل کلی حلقه‌ها را آشکار کند و تلسکوپ‌های بزرگ‌تر، جزئیات بیشتری از سامانه‌ی حلقه‌ها و برخی قمرهای این غول گازی را نشان می‌دهند.

در شب‌های نزدیک به مقابله، زحل حوالی غروب از شرق طلوع می‌کند و در نیمه‌شب تقریبا به بالاترین ارتفاع خود می‌رسد. به همین دلیل، برای بسیاری از رصدگران، ساعات نزدیک به نیمه‌شب زمان بسیار مناسبی برای تصویربرداری از آن خواهد بود.

16 مهر؛ بارش شهابی اژدهایی

«بارش شهابی اژدهایی» (Draconid Meteor Shower) یکی از نخستین بارش‌های شهابی پاییز است. بارش امسال تقریبا از 14 تا 18 مهر فعال است و اوج آن در شب 16 و بامداد 17 مهر روی می‌دهد. زمان اوج پیش‌بینی شده حدود ساعت 03:30 روز 17 مهر است.

یک آذرگوی در بارش شهابی اژدهایی 2021
Credit: Owen Humphreys/PA Media/FILE

این بارش شهابی با بسیاری از بارش‌های شهابی دیگر تفاوت دارد و معمولا بهترین زمان مشاهده‌ی آن اوایل شب، پس از تاریک شدن آسمان است. چون کانون بارش، در صورت فلکی اژدها قرار دارد که در ساعت‌های ابتدایی شب به ارتفاع مناسبی می‌رسد.

هرچند نرخ ساعتی (ZHR) این بارش شهابی خیلی بالا نیست و در شرایط ایدئال حدود 10 شهاب در ساعت انتظار می‌رود، اما سابقه‌ی فوران‌های ناگهانی و بسیار شدید در آن هست، تا جایی که برخی سال‌ها، صدها شهاب در ساعت دیده شده‌اند. بنابراین حتی با وجود نرخ معمولا پایین، تماشای آن برای رصدگران جذاب است. علاوه بر اینکه امسال ماه نیز در شرایط مناسبی قرار دارد و نور ماه مزاحمتی برای رصد شهاب‌های کم‌سو نخواهد داشت.

18 مهر؛ ماه نو و آسمان تاریک پاییزی

18 مهر (10 اکتبر) ماه به مرحله‌ی ماه نو می‌رسد. هرچند این رویداد برای ناظر زمینی قابل مشاهده نیست، چون در این هنگام بخش روشن ماه عمدتا رو به خورشید قرار دارد و سمت رو به زمین تقریبا در تاریکی کامل است. اما فاز ماه نو، یکی از مهم‌ترین زمان‌های ماه قمری برای رصد آسمان شب به شمار می‌رود.

در سال 1405، ماه نو مهر ماه در شامگاه 18 مهر ساعت 19:20 به وقت تهران رخ می‌دهد. بنابراین در شب‌های نزدیک به این تاریخ، هلال ماه بسیار باریک است یا اصلا قابل مشاهده نیست و نور ماه مزاحم رصد آسمان تاریک نخواهد بود. در 18 آبان نیز وقوع ماه نو ساعت 10:32 صبح به وقت تهران و در 18 آذر ساعت 04:21 بامداد به وقت تهران خواهد بود.

20 مهر؛ بیشترین کشیدگی شرقی عطارد

20 مهر سیاره‌ی عطارد به بیشترین کشیدگی شرقی خود می‌رسد. این وضعیت هنگامی رخ می‌دهد که عطارد از دید ناظر زمینی بیشترین فاصله‌ی زاویه‌ای خود را با خورشید در سمت شرقی پیدا می‌کند.

عطارد از نمای نزدیک
Credit: NASA

به همین دلیل، در صورت فراهم بودن افق باز و مناسب، می‌توان عطارد را مدت کوتاهی پس از غروب خورشید در سمت غرب آسمان جست‌وجو کرد. با این حال، باید توجه داشت که عطارد معمولا نسبت به افق زیاد ارتفاع نمی‌گیرد. برای رصد سیاره‌ی تیر، نیازی به تلسکوپ نیست و می‌توان با چشم غیرمسلح هم آن را پیدا کرد.

29 مهر؛ بارش شهابی جباری

یکی از مشهورترین بارش‌های شهابی پاییز، بارش شهابی جباری (Orionid Meteor Shower) با حدود 10 تا 20 شهاب در ساعت است. این بارش حاصل ورود ذرات باقی‌مانده از دنباله‌دار هالی به جو زمین است و معمولا از اوایل اکتبر تا اوایل نوامبر (اواسط مهر تا اواسط آبان) فعال می‌ماند.

در سال 1405، بازه‌ی فعالیت این بارش حدود 10 مهر تا 16 آبان (2 اکتبر تا 7 نوامبر) است و اوج آن حوالی 29 مهر تا 1 آبان (21 تا 23 اکتبر) روی می‌دهد. شهاب‌های بارش جباری سریع هستند و سرعت آن‌ها هنگام ورود به جو به 66 کیلومتر بر ثانیه می‌رسند. برخی از آنها دنباله‌های نورانی پایداری ایجاد می‌کنند و گاهی نیز به شکل گوی‌های آتشین دیده می‌شوند. با این حال امسال نور ماه تا حدی مزاحم رصد خواهد بود، بنابراین بهترین زمان برای تماشا پیش از طلوع خورشید و پس از غروب ماه است.

4 آبان؛ ماه شکارچی

ماه کامل 4 آبان (26 اکتبر) که در سنت‌های آمریکای شمالی «ماه شکارچی» نامیده می‌شود، از نقاط مهم تقویم آسمانی پاییز است. این شب فرصت خوبی برای مشاهده‌ی جزئیات سطح ماه با دوربین دوچشمی یا تلسکوپ و عکاسی از آن‌هاست.

18 آبان؛ بارش شهابی ثوری

بارش شهابی ثوری، با حدود 5 شهاب در ساعت، بارش ضعیفی است اما احتمال مشاهده‌ی آذرگوی در آن وجود دارد. برخلاف بسیاری از بارش‌های شهابی یک اوج بسیار کوتاه و مشخص ندارد بلکه فعالیت آن در بازه‌ی گسترده‌ای از مهر و آبان ادامه دارد. با این حال بارش شهابی ثوری جنوبی حدود 14 آبان (5 نوامبر) و بارش شمالی حدود 18 آبان (9 نوامبر) به اوج خود می‌رسند.

26 آبان؛ بارش شهابی اسدی

«بارش شهابی اسدی» (Leonid Meteor Shower) یکی از مهم‌ترین بارش‌های شهابی پاییز است. این بارش تقریبا نیمه‌ی آبان تا نیمه‌ی آذر نوامبر فعال است و اوج آن در سال 1405 حدود 26 و 27 آبان (17 تا 18 نوامبر) صورت می‌گیرد. منشأ این بارش دنباله‌دار «55پی/تمپل-تاتل» (55P/Tempel-Tuttle) است که بقایای آن با سرعت بسیار بالا حدود 70 کیلومتر بر ثانیه، وارد جو زمین می‌شوند.

در شرایط ایدئال حدود 10 تا 15 شهاب در ساعت هنگام اوج بارش قابل مشاهده است. این بارش سابقه‌ی تاریخی خاصی دارد و در برخی سال‌ها به طوفان‌های شهابی بسیار شدید تبدیل شده است.

5 آذر؛ مقابله اورانوس

آخرین رویداد بزرگ سیاره‌ای پاییز 1405، مقابله‌ی اورانوس در 5 آذر (26 نوامبر 2026) است. این پدیده‌ی نجومی در ساعت 02:17 بامداد (ساعت 22:47 UTC شامگاه 25 نوامبر) روی می‌دهد. بدین ترتیب اورانوس تقریبا تمام شب در آسمان قابل مشاهده است و در بهترین موقعیت سالانه برای رصد قرار دارد.

این سیاره از نظر نظری در آسمان بسیار تاریک و با دید عالی، ممکن است نزدیک مرز دید با چشم غیرمسلح باشد، اما برای بیشتر رصدگران، استفاده از دوربین دوچشمی یا تلسکوپ ابزار مناسب‌تری است به‌طوری که در تلسکوپ حتی رنگ آبی‌ـ‌سبز و قرص کوچک این سیاره قابل تشخیص است.

22 آذر؛ بارش شهابی جوزایی

«بارش شهابی جوزایی» (Geminid Meteor Shower) از درخشان‌ترین و قابل‌اعتمادترین بارش‌های شهابی سالانه است که بسیاری از علاقه‌مندان به آسمان شب برای تماشای آن برنامه‌ریزی می‌کنند. برخلاف بیشتر بارش‌های شهابی، منشأ شهاب‌های آن، یک دنباله‌دار نیست بلکه ذرات باقی‌مانده از سیارک «فایتون 3200» (3200 Phaethon) است.

بارش شهابی جوزایی
Credit: Jeff Dai

سرعت شهاب‌های جوزایی حدود 35 کیلومتر بر ثانیه است و اغلب درخشان و گاهی متمایل به رنگ زرد هستند. به گفته‌ی ناسا در آسمان تاریک، می‌توان انتظار حدود 40 تا 50 شهاب در ساعت را داشت. در عین حال نرخ نظری در شرایط ایدئال می‌تواند بسیار بالاتر باشد.

30 آذر؛ شب یلدا

انقلاب زمستانی در نخستین دقایق 1 دی 1405 ساعت 00:20 بامداد (21 دسامبر 2026 ساعت 20:50UTC) رخ می‌دهد که در نیمکره‌ی شمالی، پایان نجومی پاییز و آغاز رسمی زمستان است. بنابراین شامگاه 30 آذر به رسم هر ساله جشن شب یلدا برگزار می‌شود.

جدول رویدادهای نجومی پاییز 1405

مهم‌ترین تاریخ‌های رویدادهای نجومی پاییز 1405 در جدول زیر فهرست شده است. هرچند باید توجه داشت که تاریخ‌های برخی پدیده‌ها از جمله بارش‌های شهابی ثوری و جباری، نباید مانند یک رویداد لحظه‌ای تفسیر شوند. این بارش‌ها چندین روز یا حتی چند هفته فعال هستند و تاریخ اوج صرفا زمان بیشترین فعالیت پیش‌بینی شده است.

وضعیت سیارات در پاییز 1405

در پاییز 1405 با آسمان نسبتا شفاف فرصت خوبی برای رصد سیاره‌ها حتی از شهرها فراهم است. این همسایگان زمین در منظومه‌ی شمسی، در بخش‌های مختلف آسمان و زمان‌های مختلف دیده می‌شود. بنابراین برای تماشای برخی از آن‌ها باید آمادگی شب‌مانی در هوای باز را داشته باشید.

عطارد: کوچک‌ترین سیاره، ابتدای پاییز بیشتر در آسمان شامگاهی و نزدیک افق غربی دیده می‌شود و حوالی 20 مهر به بیشترین کشیدگی شرقی می‌رسد. سپس در اواسط آبان از نزدیکی خورشید می‌گذرد و از حدود اواخر این ماه به آسمان صبحگاهی و افق شرقی منتقل می‌شود. بیشترین کشیدگی غربی عطارد نیز در 29 آبان رخ می‌دهد.

ناهید: درخشان‌ترین سیاره در میانه‌ی مهر، پس از غروب خورشید و با ارتفاع بسیار کم در غرب آسمان دیده می‌شود، اما در ادامه به خورشید نزدیک می‌شود و در 1 آبان به مقارنه‌ی داخلی می‌رسد. پس از آن در آسمان صبحگاهی و پیش از طلوع خورشید سمت شرق ظاهر می‌شود و در اواخر آبان به‌تدریج شرایط بهتری برای رصد پیدا می‌کند.

سیاره زهره در آسمان صبحگاهی
Credit: Alan Dyer

مریخ: تقریبا در سراسر پاییز یک جرم صبحگاهی است و پیش از طلوع خورشید در آسمان شرق و جنوب شرقی به رنگ نارنجی و قرمز مشهورش دیده می‌شود. در طول فصل از ناحیه‌ی صورت فلکی خرچنگ (سرطان) به سمت شیر (اسد) حرکت می‌کند و تا میانه‌ی آذر در آسمان صبحگاهی ارتفاع می‌گیرد.

مشتری: عظیم‌ترین سیاره‌ی منظومه‌ی شمسی، در ابتدای پاییز یک جرم صبحگاهی است و در ساعت‌های پیش از طلوع خورشید، سمت شرق آسمان دیده می‌شود. به‌تدریج اما زودتر طلوع می‌کند و از یک جرم صرفا صبحگاهی به جرمی قابل مشاهده در بخش بزرگی از نیمه‌ی دوم شب تبدیل می‌شود و اواخر فصل حتی شرایط رصد شبانه‌ی بسیار بهتری دارد.

زحل: یکی از بهترین سیارات برای رصد پاییزی است. در مهر و آبان تقریبا تمام شب در آسمان حضور دارد و 12 مهر به مقابله می‌رسد. بنابراین ابتدای شب سمت شرق دیده می‌شود و در طول شب به سمت جنوب و غرب حرکت می‌کند. در اواخر آبان و آذر، امکان مشاهده‌ی آن به ساعت‌های شامگاهی و نیمه‌ی نخست شب محدودتر می‌شود.

نمای نزدیک سیاره زحل
Credit: NASA/JPL/Space Science Institute

اورانوس: ابتدای پاییز از اواخر شب تا صبحگاه با ابزار رصدی قابل مشاهده است و با نزدیک شدن به مقابله در اوایل آبان، مدت حضورش در آسمان بیشتر می‌شود. پس از مقابله‌ی 4 آذر، تقریبا در تمام شب قابل رصد خواهد بود.

نپتون: در آغاز پاییز با نزدیک شدن به مقابله، وضعیت رصدی بسیار مناسبی دارد و تقریبا از غروب تا پیش از طلوع خورشید در آسمان است. به‌تدریج زمان مشاهده‌ی آن به ساعات اولیه‌ی شب محدود می‌شود. این غول یخی بسیار کم‌نور است و با چشم غیرمسلح دیده نمی‌شود.

تجهیزات لازم برای رویدادهای نجومی پاییز 1405

بخش مهمی از رویدادهای این فصل بدون تلسکوپ هم قابل مشاهده هستند. اعتدال پاییزی در بناهای نجومی، ماه کامل، زحل، عطارد و بارش‌های شهابی پاییزی را به‌ویژه زیر یک آسمان تاریک و دور از آلودگی نوری، می‌توان با چشم غیرمسلح تماشا کرد. مهم‌ترین ابزار شاید همراه داشتن یک نقشه‌ی دیجیتالی یا کاغذی آسمان باشد که بتوانید به سادگی موقعیت اجرام را توسط آن پیدا کنید.

در گام بعدی، دوربین دوچشمی یک ابزار بسیار مفید خواهد بود که با آن می‌توان اجرامی مانند نپتون و اورانوس را آسان‌تر پیدا کرد و جزئیات بیشتری از ماه و برخی اجرام عمق آسمان دید. تلسکوپ برای رصد سیاراتی مانند زحل و اورانوس ارزش بیشتری دارد. زحل با یک تلسکوپ کوچک هم منظره‌ای جذاب ارائه می‌دهد و حلقه‌های آن قابل تشخیص هستند. همچنین با تلسکوپ قرص کوچک اورانوس به روشنی دیده می‌شود.

دوربین دوچشمی کومت مدل 10X25 M2021

7,200,000

6,200,000

تومان

دوربین دوچشمی بینوکولارز مدل 8x21

2,750,000

2,399,000

تومان

خرید دوربین دوچشمی از دیجی‌کالا

مشاهده همه

برای عکاسی نجومی، سه‌پایه‌ی محکم، دوربین یا گوشی دارای حالت نوردهی دستی و یافتن مکانی با آلودگی نوری کم می‌تواند بسیار مؤثر باشد. برای بارش‌های شهابی نیز معمولا استفاده از لنز با میدان دید گسترده بهتر از بزرگ‌نمایی زیاد است. همچنین داشتن یک زیرانداز مناسب و فلاسک برای نوشیدنی گرم زیر سرمای شبانه‌ی پاییز، می‌تواند رصد را لذت‌بخش و آسان‌تر کند.

بهترین زمان‌های پاییز 1405 برای رصد آسمان

اگر قرار باشد تنها چند شب را برای رصد جدی انتخاب کنید، چند بازه اهمیت بیشتری دارند. 4 مهر برای تماشای ماه کامل در کنار زحل و جست‌وجوی نپتون جذاب است. 12 مهر نیز بهترین زمان برای تمرکز بر زحل خواهد بود. سپس شب 16 مهر فرصت مناسبی برای تماشای چند شهاب اژدهایی است. در نیمه‌ی دوم پاییز هم بارش شهابی جباری و بارش شهابی جوزایی در 22 و 23 آذر، مهم‌ترین پدیده‌ها برای نگاه به آسمان شب هستند.

در این فصل بهترین زمان رصد کهکشان راه شیری مهر ماه و با نگاه به جنوب و جنوبی غربی آسمان است. چون با گذشت زمان بخش درخشان‌تر کهکشان راه شیری، یعنی ناحیه‌ی مرکز کهکشانی در جهت صورت‌های فلکی قوس و عقرب، به‌تدریج زودتر در سمت غرب و جنوب غربی آسمان پایین می‌رود. با این حال نوار سفید رنگ کهکشان همچنان در یک شب صاف و تاریک قابل رؤیت خواهد بود.

پاییز 1405 و تماشای آسمان شب

پاییز 2026 فصل پرجنب‌وجوشی برای علاقه‌مندان به نجوم است. با اعتدال پاییزی در 1 مهر آغاز شده است و درست در همان روزهای ابتدایی، مقارنه‌ی ماه کامل و زحل و نپتون منظره‌ای تماشایی می‌آفریند. سپس در طول ماه مهر و آبان، زحل که مقابله را پشت سر گذاشته، موقعیت مناسبی برای رصد و عکاسی دارد.

بارش‌های شهابی نیز به آسمان این فصل جلوه‌ی بیشتری می‌بخشند. از بارش شهابی اژدهایی در اواسط مهر گرفته تا بارش شهابی جباری و ثوری که در گستره‌ی ماه‌های مهر و آبان و آذر دیده می‌شوند و در نهایت بارش شهابی شاخص جوزایی که با نور اندک ماه، باید انتظار تماشای شهاب‌های زیادی را در آن داشت. پاییز 1405 رویدادهای نجومی مهمی را دربر می‌گیرد که کافی است از حالا برای آن‌ها برنامه‌ریزی کنید، سپس سر به سوی آسمان شب بلند کنید و غرق در زیبایی‌های گنبد گیتی شوید.

تلسکوپ آیبکس مدل Nova 400

4,489,600

4,399,800

تومان

تلسکوپ زیتازی مدل F70076 PRO

22,058,600

21,617,400

تومان

خرید تلسکوپ از دیجی‌کالا

مشاهده همه

عکس کاور: آسمان شب با رنگ‌های پاییزی
Credit: Nick Zachara