۳۰ سالگی «رومئو + ژولیت»؛ چطور باز لورمن نوجوانان را عاشق شکسپیر کرد
«رومئو و ژولیت» مشهورترین یا محبوبترین نمایشنامهی شکسپیر نیست، اما شاید اساسیترین آنهاست. این تراژدی قرن شانزدهمی، داستانی از نوجوانان عاشق و کینهای سوزان روایت میکند و اغلب اولین آشنایی یک دانشآموز انگلیسی با آثار این شاعر است. شکسپیر در «رومئو و ژولیت» با خلق شهوت حزنانگیز و بالا و پایینهای نمایشیاش، برای نوجوانان قابل فهمتر و قابل درکتر از دسیسههای پیچیدهتر آثاری چون «مکبث»، «هملت» یا «اتللو» است. اما اگر «رومئو و ژولیت» شکسپیر، دروازهی ورود نوجوانان به ادبیات انگلیسی دوران الیزابت باشد، فیلم سینمایی باز لورمن براساس آن در ۱۹۹۶ دروازهی ورود حتی بسیاری بیشتر به اقتباسهای شکسپیر است؛ اقتباسی که دشمنی خاندانی ورونا را به عنوان یک جنگ گانگستری بازآفرینی کرد و لشکری از عشقهای نوجوانی را با چهرههای لئوناردو دیکاپریو و کلر دینز به راه انداخت. اقتباس پرشور و احساسی باز لورمن از تراژدی عاشقانهی «رومئو و ژولیت»، نهتنها بازیگران نقشهای اصلی آن را به ستاره تبدیل کرد، که به ابزاری برای معلمان ادبیات تبدیل شد تا دانشآموزانی را که میانهای با شکسپیر نداشتند، به سمت آثار او جذب کنند.
این اقتباس ماکسیمالیست از عاشقانهترین اثر شکسپیر که ۳۰ سال پیش در چنین روزهایی منتشر شد، شاعرانگی الیزابتی را حفظ کرده، اما از همان ابتدا، راه خود را از کلاسیکگرایی سفت و سخت سوا میکند. داستان در ساحل زیبای ورونا آغاز میشود با گویندهی اخباری در تلویزیون که پیش از پخش کلیپهایی از درگیریهای داخلی، داستان غمانگیز دو عاشق نگونبخت را روایت میکند.
لورمنِ استرالیایی که آن سالها به تازگی موفقیت چشمگیری با فیلم ۱۹۹۲ خود، «استریکتلی بالروم» (Strictly Ballroom)، به دست آورده بود، جسورانه داستان قرون وسطایی را با حال و هوای روزنامههای زرد دهه ۹۰ تطبیق داد: تصاویر بیکیفیت از از خشونت در خیابانها، تیترهای مجلات دربارهی کلاهبرداران و جنایتکاران، نماهای هلیکوپتر از تعقیب و گریز ماشینها و شورشهایی که یادآور سیرک رسانهای پیرامون تعقیب و گریز او. جی. سیمپسون در دو سال قبل بود.

فیلم «رومئو + ژولیت» فیلمی است که فقط میتوانست در دههی ۹۰ ساخته شود. بازنمایی لورمن از دو خانوادهی متخاصم به عنوان باندهای رقیب، مملو از رقابتهای اقتصادی با قلمروی مشخصشان، از دغدغهی آن دوران در مورد دنیای تبهکاران بهره برد و آن را به پسزمینهای تبدیل کرد برای انتقال هنر، از فیلمها گرفته تا هیپهاپ.
لورمن و همسرش، کاترین مارتین، طراح لباس، ورونا را به عنوان یک شهر ساحلی آفتابی بازسازی کردند و مکانهای واقعی – چون کلیسای معروف قلب معصوم مریم در مکزیکوسیتی و کاخ چاپولتپک، بوکا دل ریو در وراکروز – را در آن گنجاندند تا یک محیط شهری از تاریخ و زوال همزمان را به تصویر بکشند. مونتگیوها، با فریادهای بیپروا و پیراهنهای هاوایی باز خود و کاپولتها، کابویهای شهری با چکمههای پاشنهبلند کوبایی و اسلحههای خود که با شمایلنگاری کاتولیک مزین شدهاند، از فرط تنفر به خود میلرزند.
برای نشان دادن خاصیت شعری شکسپیر، لورمن دوربین را با انرژی دیوانهواری تکان داده و تصویر را به معنای واقعی کلمه به یک نمایش آتشبازیِ پرهیاهو تبدیل میکند. اکنون مشخص میشود که بدون مهمانیهای پر سر و صدای فیلم «رومئو + ژولیت»، سریال دبیرستانی «سرخوشی» (Euphoria) نیز به این شکل و شمایل کنونی وجود نمیداشت؛ با نوجوانانی که لباسهای پرزرق و برق میپوشند و خودنمایی میکنند و با ماشینهای چشمگیرشان در شهر میچرخند. تماشای یک صحنه، حتی صحنهی معروف ملاقات عشاق، مثل نوشیدن یک نوشیدنی انرژیزا هوش از سرتان میبرد.
از این رو، این فیلم که آشکارا جوانان را هدف قرار داده بود، در زمان خود با نقدهای منفی بسیاری روبرو شد. منتقدان آن را اثری مبتذل و پرزرق و برق میدانستند، اما تماشاگران با استقبالی گسترده به تماشای آن نشستند؛ فیلم «رومئو + ژولیت» با بودجهای ۱۴.۵ میلیون دلاری، بیش از ۱۴۷ میلیون دلار فروش داشت. بخشی از این موفقیت مدیون موسیقی متن فیلم بود که به نمادی از آن دوران تبدیل شد و شامل قطعاتی از گروههای «کاردیگانز»، «اِوِرکلیر»، «ریدیوهد» و «گاربیج» بود. (و البته، ترانهای که در صحنهی مشهور آکواریوم پخش میشد، یعنی آهنگ «I’m Kissing You» اثر دِزری، به موسیقی متن تمام ویدیوهای مونتاژی تبدیل شد که در یوتیوب دههی ۲۰۰۰، برای نشان دادن زوجهای عاشق میساختند). تا سالها بعد، در تلاشی از سوی معلمان برای علاقمند کردن دانشآموزان به شکسپیر، «رومئو + ژولیت» به فیلم کلاسیکی تبدیل شد که در کلاس زبان انگلیسی دبیرستان پخش میکردند.

تلاش این معلمان گاه نتیجه میداد؛ اما این موفقیت تا حد زیادی مدیون بازی دو ستارهی درخشان فیلم است؛ بازیگرانی که هر دو سرشار از نوعی اشتیاق خالص و مهارنشدنی بودند که تنها مختص دوران نوجوانی است. «رومئو + ژولیت» در واقع فیلمی دربارهی شیفتگیهای نوجوانی بود که خود باعث شد میلیونها نوجوان شیفتهی دیکاپریو شوند.
اما ستارهای که شاید در درخشش دیکاپریو گم شد، کلر دینزِ ۱۷ ساله است که در «رومئو + ژولیت» اجرایی خیرهکننده ارائه میدهد. این نقش در ابتدا برای ناتالی پورتمن ۱۳ ساله در نظر گرفته شده بود تا با سن شخصیت در متن اصلی مطابقت داشته باشد (که البته تصمیم درستی بود، چرا که او در کنار دیکاپریوی ۲۱ ساله، بیش از حد کودکانه به نظر میرسید). زیبایی دینز، آشکار و بیتکلف، و چهرهاش سرشار از احساساتی است که همچون شبنم صبحگاهی، تازه و زودگذرند. وقتی با پی بردن به خودکشی معشوقش، چهرهاش در هم میرود، شما نیز آن سقوط سنگین و دردناک نخستین ناکامیِ بزرگ زندگی را با تمام وجود حس میکنید؛ همان حس ناگهانی که پس از فرو ریختن یک رویا به سراغ آدم میآید و ته دلتان را خالی میکند.

این نبوغ فیلم «رومئو + ژولیت» باز لورمن است: فیلمی با محوریت احساسات، یک ملودرام نوجوانانه که در آن تمام احساسات به حد نهایی خود میرسند. این قضیه دربارهی اوج داستان نیز صادق است. زمانی که عشاق کنار استخرند یا زمانی که مرکوتیو با بازی هارولد پرینو با یک ضربهی بلند و با چاشنی آهنگ «Young Hearts Run Free» از کیم مازل وارد صحنه میشود. در نسخهی لورمن، مرگ مرکوتیو به دست تیبالت، تیرانداز شیطانصفت با بازی جان لگویزمائو، به همان اندازهی عشاق تراژیک و شکنجهآور است. پرینو با چنان شور و حرارتی مانند طوفانی واقعی که وراکروز را درنوردیده، تکانی اساسی به هر دو خانواده میدهد که بقیهی فیلم بدون او بیسروصدا به نظر میرسد. با این حال، مسمومیت دردناک رومئو، که از مرگ مشهورتر دیکاپریو در اقیانوس اطلس شمالی دردناکتر است، یک ضربهی روحی جاودانه به بیننده میزند. این همه آرمانگرایی و زیبایی جوانی، در نهایت همه حیف میشود.
شاهکار لورمن از اقتباسهای شکسپیر و رویکرد سرراستشان در آن دوران فراتر رفت؛ از فیلمهایی مانند فیلم ۱۹۹۳ کنت برانا، «هیاهوی بسیار برای هیچ» (Much Ado About Nothing) و «هملت» ۱۹۹۶ باز هم به کارگردانی برانا، یا «شب دوازدهم» (Twelfth Night) ساختهی ترور نان و فیلم ۱۹۹۹ «رویای شب نیمهی تابستان» (A Midsummer Night’s Dream) از مایکل هافمن. مسلماً این اثر الهامبخش بسیاری از اقتباسهای سالهای بعد بود؛ چون «۱۰ چیز دربارهی تو که ازشان متنفرم» (Things I Hate About You)، «ایزی ای» (Easy A) و «این دختر همان مرد است» (She’s the Man) که دست به مدرنسازی آثار کلاسیک زدند. کاملاً واضح است فیلم «رومئو + ژولیت» اخیراً منبع الهام اجرای مجدد برادوی با بازی ریچل زگلر و کیت کانر بوده که سبک دیوانهوار و پرهیاهوی فیلم لورمن را به عاریت گرفتهاند.
اما هیچچیز تاکنون نتوانسته به اندازهی دو خاندان نفرینشده در ساحل ورونا، تخیل ناب را به تصویر بکشد و آن شور سوزانی که در ادبیات شکسپیر جریان دارد، به نمایش بگذارد. سی سال گذشته است و ما هنوز منتظر لحظهی شکسپیری دیگری هستیم که بتواند همچون «رومئو + ژولیت» باز لورمن نقطهعطفی بزرگ و متحول کننده در فرهنگ عامه رقم بزند.
شناسنامه فیلم «رومئو + ژولیت» (Romeo + Juliet)
کارگردان: باز لورمن
نویسنده: کریگ پیرس، باز لورمن براساس نمایشنامهی ۱۵۷۹ میلادی «رومئو و ژولیت» از ویلیام شکسپیر
بازیگران: لئوناردو دیکاپریو، کلیر دینز، برایان دنهی، جان لگویزامو، دایان ونورا
محصول: ۱۹۹۶ ایالات متحده، مکزیک، استرالیا، کانادا
امتیاز سایت IMDb به فیلم: ۶.۷ از ۱۰
امتیاز فیلم در سایت راتن تومیتوز: ۷۹٪
خلاصه داستان: داستان دههی نود میلادی و در «ورونا بیچ» میگذرد؛ جایی که خاندانهای کاپولت و مونتگیو در واقع امپراتوریهای تجاری رقیب یکدیگر هستند. به همین دلیل، آنها برای تسویهحساب با یکدیگر به روشهایی شبیه به گروههای تبهکار و گانگستری روی میآورند. نسل قدیمیتر با دامن زدن به باورهای منفی نسلهای جوانتر نسبت به یکدیگر، این چرخهی شوم را تداوم میبخشند. این وضعیت منجر به درگیری مسلحانه میان مونتگیوها و خاندان کاپولت در مرکز شهر میشود. این ماجراجوییها پیامدهای گستردهای به دنبال دارد و در نهایت رئیس پلیس هر دوی آنها را دستگیر میکند. اما در مهمانی بالماسکه رومئو راهی عمارت خاندان کاپولت میشود. در آنجا، چشمش به ژولیت میافتد و هر دو عاشق یکدیگر میشوند. با اینکه هیچکدام نمیدانند طرف مقابلشان کیست…
منبع: The Guardian


