پلنگ‌ها نمی‌میرند، مگر آن‌که قلاده داشته باشند!

۲۱ بهمن ۱۳۹۴ | ۱۰:۰۰ ۷ مهر ۱۳۹۷ زمان مورد نیاز برای مطالعه: ۱۷ دقیقه

نخستین پلنگ ماده ایرانی در تاریخ ۹ آذر سال ۱۳۹۴ و در ساعت ۱۹:۳۰ مجهز به گردنبند رادیویی ماهواره‌ای شد. ردیابی حیات‌وحش و بالاخص گونه‌های در معرض خطر انقراض با استفاده از سامانه موقعیت‌یاب جهانی (GPS) تکنیکی است که زیست‌شناسان و محققان موسسات معتبر فعال در عرصه حفاظت از آن برای ارزیابی و پایش علمی الگوهای مهاجرتی و جابجایی‌ها استفاده می‌کنند. پلنگ ماده ایرانی فوق‌الذکر، پنجمین پلنگی بود که تیم ایرانی «پروژه تحقیقاتی بوم‌شناسی پلنگ ایرانی در شمال‌شرقی ایران» در پارک ملی تندوره واقع در استان خراسان رضوی، زنده‌گیری و مجهز به ردیاب نمود.

از تاریخ ۹ آذر هر ۳ ساعت به ۳ ساعت سیگنال‌های ماهواره‌ای از موقعیت مکانی این حیوان در معرض خطر انقراض دریافت می‌شد تا اینکه در تاریخ ۱۱ بهمن نشانه‌ای حاکی از مرگ حیوان در ساعت ۱۲ نیمه شب دریافت شد. این سیگنال هشدار در حالی رصد شد که پلنگ مذکور از دو روز قبل هیچ علامتی دال بر جابجایی از خود نشان نداده بود و این سرآغازی بود بر ماجرای مرگ «ایران»، نخستین پلنگ ماده ایرانی مجهز به ردیاب رادیویی، ماهواره‌ای…

مدیران پروژه از واقعیت ماجرا پرده برمی‌دارند

شایعات درباره مرگ این پلنگ دقیقاً از نیمه‌شب سه‌شنبه مورخ ۱۳ بهمن در شبکه‌های مجازی کلید خورد. آنچه در ادامه می‌خوانید نخستین واکنش رسمی و رسانه‌ای مدیران این پروژه تحقیقاتی است که توسط گروه دانش دی‌جی‌کالامگ پوشش خبری داده می‌شود.

نامه مدیران پروژه به خبرنگار دی‌جی‌کالامگ

متنی که در ادامه می‌خوانید، از سوی جناب آقای محمدصادق فرهادی‌نیا کاندیدای دوره دکتری دانشگاه آکسفورد به عنوان مدیر پروژه و جناب دکتر ایمان معماریان، دانش‌آموخته رشته دامپزشکی دانشگاه تهران بعنوان مدیر تیم دامپزشکی پروژه در اختیار خبرنگار دی‌جی‌کالا‌مگ قرار گرفته است:

«از روز ۱۱ بهمن ۱۳۹۴ که در جاده جندق شاهرود ایمیل مرگ قلاده شماره ۳۶۳۴۹ مربوط به «ایران»، تنها ماده پلنگ ایرانی مجهز به ردیاب ماهواره‌ای در پارک ملی تندوره را دریافت کردیم، امیدوار بودیم که حیوان قلاده را از سرش درآورده باشد. پلنگ‌ها گردن قطوری دارند که بستن گردنبند بر گردنشان کمی دشوارتر از سایر گربه‌سانان است و تنها بر اساس تجربه و مهارت قبلی می‌توان آن را بصورت مناسبی نصب کرد. از محیط‌بانان پارک ملی تندوره خواستیم که برای کنترل وضعیت «ایران» به نقطه اعلام شده با (GPS) بروند. حدود ساعت ۴ بعداز ظهر آقای سلحشور رئیس زحمت‌کش پارک ملی تندوره تماس گرفت و با ناراحتی خبر از مرگ «ایران» داد. از خبر شوکه شدیم و چند لحظه بعد مجدد با محیط‌بانانی که در محل بودند، تماس گرفتیم و آن‌ها با ناراحتی موقعیت را توصیف کردند… و این آغاز تلاشی گسترده برای یادگیری ما در میان هجمه‌های فراوان دلسوخته‌های پلنگ در دنیای مجازی بود.

یک تاکسیدرمیست اهل مشهد با عصبانیت گفته : «عجب وضعیته… پلنگ ماده را مفت مفت کشتند.» یک تاریخ‌نگار تنوع‌زیستی درخواست «توقف پروژه توسط سازمان محیط‌زیست» را داشته و یکی از مجریان تلویزیونی ادعا کرده که تیم پروژه باید ۸۰ میلیون تومان برای جریمه ضرر و زیان به حساب دولت واریز کند. یک متخصص مدعی شده که پلنگ نابالغ بوده و علاقمند ناشناسی هم نگران از دست رفتن تنها پلنگ ماده!!!! تندوره است. یکی از اساتید علت مرگ جانور را تعدی و تجاوز یک پلنگ نر دانسته و یکی از اساتید دانشگاه تهران نیز اظهار کرده: «در اینکه قلاده باعث مرگ ماده پلنگ شده که شکی نیست.» علاقمند دیگری با نادیده گرفتن بیش از نیم قرن دستاوردهای علمی زیست‌شناسان دنیا «تله‌گذاری، بیهوشی، زنده‌گیری و نصب گردنبند بر روی گربه‌سانان» را کلاً غلط و مردود دانسته و آن را فاقد ارزش علمی می‌نامد. این علاقمند در نهایت نتیجه‌گیری کرده که «این پلنگ اگر به حال خود بود، اکنون زنده بود.» اینها تنها بخش ناچیزی از فرضیات متعددی است که طی روزهای گذشته برای مرگ ماده پلنگ مطرح شده اما سوال اینجاست که آیا ما واقعاً گناه بزرگی مرتکب شده‌ایم؟

آیا روش استانداردی برای زنده‌گیری داشتیم؟

دو نوع از چهار نوع تله اصلی برای زنده‌گیری گربه‌سانان بزرگ در دنیا بیشتر کاربرد دارد: تله قفسی و تله کمندی. تله قفسی فوق‌العاده خطرناک است، شانس پایینی دارد و باعث آسیب جدی به ستون فقرات، پنجه‌ها و دندان‌های نیش جانور می‌شود. از این نوع تله بنابر توصیه‌های مکرر تنها در شرایط اضطرار استفاده می‌شود. متاسفانه در سال‌های اخیر در چند نوبت برخی کارشناسان در ایران از این نوع تله برای زنده‌گیری پلنگ‌ها استفاده کرده‌اند، هرچند که از سرنوشت آن پلنگ‌ها خبری در دست نیست.

دومین نوع تله کمندی است که بسیار ایمن و کارآمد ولی نیازمند آموزش جدی پیش از اجرای کار دارد. این تله‌ها هیچگونه آسیبی به جانور نمی‌رسانند ولی نباید هم چندان تبلیغ شوند چرا که شکارچیان می‌توانند با استفاده از آنها پوست پلنگ را سالم بدست بیاورند.

تا بحال ۸ پلنگ در ایران با استفاده از این روش بصورت تخصصی زنده‌گیری شده‌اند که عبارتند از ۵ مورد در تندوره و ۲ مورد در بافق یزد توسط پروژه یوزپلنگ آسیایی و یک مورد تازه قلعه خراسان شمالی. هیچ‌یک از آنها آسیب دندانی، پنجه‌ای و حتی مشکل عضلانی نداشته‌اند. خوشبختانه تاکنون هیچ مشکلی در سلامتی موارد مذکور به علت گرفته شدن با این نوع تله گزارش نشده. گزارش کالبدگشایی «ایران» پلنگ ماده ایرانی تندوره نیز که در تاریخ ۱۶ بهمن در فاصله زمانی ۱۰:۳۰ الی ۱۳:۳۵ به سرپرستی پروفسور فرهنگ ساسانی از دانشکده دامپزشکی دانشگاه تهران و دکتر استفان استروسکی از انجمن حفاظت از حیات‌وحش و با نظارت دکتر محمدمهدی دهقان و دکتر امیر رستمی از دانشکده دامپزشکی دانشگاه تهران در کلینیک تخصصی حیات‌وحش پارک پردیسان، سازمان حفاظت محیط‌زیست انجام شد؛ موید همین واقعیت در مورد پلنگ تلف‌شده موسوم به «ایران» است.

leopard1

کالبدشکافی پلنگ مرده‌ی ایرانی

آیا روش استانداردی برای بیهوشی داشتیم؟

داروهای بکار رفته در این پروژه از بهترین و رایج‌ترین داروهای بیهوشی در دنیاست که فاصله دوز تاثیرگذار و دوزکشنده آنها بسیار زیاد است. حجم اندک دارند، سریع تاثیر می‌گذارند و از همه مهمتر برگشت‌پذیر هستند. در بسیاری موارد بیهوشی حیات‌وحش چه در دنیا و مخصوصاً در ایران شاهد هستیم که حیوان بیچاره به دلیل دوز بالای داروها، عدم انتخاب داروی مناسب و عدم مسئولیت‌پذیری یا از دست می‌رود یا در مواردی حتی به درستی بیهوش نمی‌شود که این امر در نهایت منجر به فجایعی نظیر شلیک با اسلحه کلاشنیکوف و کلت برای بیهوشی یا بهتر بگوییم مرگ می‌شود.

در این پروژه از مراحل تله‌گذاری تا به هوش آمدن هر ۵ پلنگ فیلم کامل و مستند موجود است و هر ۵ مورد به سلامت در زیستگاه طبیعی رهاسازی و به زندگی طبیعی خودشان ادامه داده‌اند.

نزدیک به ۱۰ مورد از تلاش‌های صورت گرفته در سال‌های اخیر برای نجات پلنگ‌های گرفتار یا آسیب‌دیده در ایران گزارش شده که به غیر از ۲ مورد همگی منجر به مرگ جانور، جراحت تیم انسانی و فشار رسانه‌ای گسترده شده است و این‌ها تنها مواردی هستند که از چشم رسانه‌ها دور نمانده‌اند.

آیا این درست است که هیچکدام از اعضای تیم این پروژه کمترین پشتوانه تجربی در این خصوص نداشته‌اند؟

این مطلب از جانب یکی از علاقمندان که حضور فعالی در تندوره دارد، در فضای مجازی منتشر شد. تیم پروژه ادعایی در خصوص تجربه خود ندارد، با این حال تلاش کرده تا دوره‌های متعددی در این خصوص در کشورهای مختلف ببیند که از آن جمله باید به حدوداً ۵ ماه حضور مستمر در پروژه‌های گوناگون کشورهای مختلف آفریقایی و مشارکت در برنامه‌های مشابه اشاره کرد. دوره‌های متعدد بیهوشی و مقیدسازی حیات‌وحش را در کشورهای مختلف با عنوان دانشجوی نمونه پشت سر گذاشته‌ایم و به لحاظ علمی تمام تلاش خودمان را کردیم که به روز باشیم و نتایج مطالعات خود را منتشر نماییم.

ادعایی درخصوص دانش اندک خود نداریم و قصد قیاس با نویسنده جمله بالا نیز نداریم. فقط امیدواریم که در ۱۰ مورد درخواست طی یک سال گذشته از سوی ادارات کل محیط زیست سرتاسر کشور برای مشاوره یا مشارکت در بحران‌های جدی و حل تعارض پلنگ با روستاییان، دعوت به همکاری برای پروژه مشابه در مورد پلنگ ایرانی و پلنگ برفی در سایر کشورها، دعوت به تدریس دوره‌های مقید سازی و بیهوشی حیات‌وحش در دانشکده‌های دامپزشکی و ادارات محیط زیست سراسر ایران و کشورهای همسایه مفید بوده باشیم، متأسف هستیم که بضاعتی بیشتر برای اشتراک دانسته‌های اندکمان نداشتیم.

لازم به ذکر است که این پروژه با همکاری فکری، علمی و عملی بهترین متخصصین داخلی از پروژه یوزپلنگ آسیایی و متخصصین بین‌المللی نام‌آشنا در حال انجام است.

آیا پلنگ تلف‌شده بیش از حد جوان بود؟

در صورت نصب ردیاب روی پلنگ‌های جوان، قلاده به دلیل سرعت رشد بالای آن‌ها و بالاخص در صورت محکم و تنگ بودن، می‌تواند باعث ایجاد مشکل بلع یا سختی تنفس شود. در مطالعات متعددی سنین مختلف پلنگ‌ها را رصد کرده‌اند. بعنوان مثال در بزرگترین پروژه‌ای که در زمینه پلنگ برفی در آسیای مرکزی در حال اجراست، ۸ فرد از ۱۷ پلنگ برفی که زنده‌گیری شده، کمتر از ۳ سال سن داشته‌اند. اخیراً دانشجویی در آفریقای جنوبی پایان‌نامه دکتری خود را با نصب ردیاب روی نزدیک ۲۰ پلنگ نابالغ برای بررسی قلمرویابی آنها به پایان رساند.

ما در این پروژه در پروتکل نصب ردیاب، ۲ سال را پایین‌ترین سن برای نصب قلاده تعیین کردیم. پلنگ تلف‌شده «ایران» سه ساله بوده و مشکل سنی برای نصب ردیاب نداشت.

آیا سن پلنگ تلف‌شده به درستی تشخیص داده شده؟

سه مطالعه مختلف برای تعیین سن پلنگ‌ها بر اساس ویژگی‌های ظاهری، تعویض دندان‌های شیری و اصلی، ساییدگی دندان‌ها، رنگ، تیزی لبه خلفی، موقعیت دندانهای پیشین و ویژگیهای ظاهری بدن ارائه شده است که همگی کلیدهای قابل‌اتکایی هستند. در زمان زنده‌گیری «ایران» حدود ۳ ساله تخمین زده شد. تصاویر سال قبل این حیوان که در همان منطقه و توسط دوربین‌های تله‌ای ثبت شده بود، به سادگی به تیم پروژه این اطمینان را داد که این حیوان می‌تواند به ردیاب مجهز شود.

در تصاویر رادیوگراف بسته بودن صفحات رشد مشخص است و سن جانور را با اجماع همه دامپزشکان حاضر به تایید رساند.

آیا گردنبند زندگی «ایران» را مختل کرده بود؟

اختلال در روند معمول زندگی مستلزم تعریف است: تنفس، بلع، شکار، جابجایی، رفتارهای طبیعی و مهاجرت. ثبت وضعیت زیستی این جانور از زمان نصب ردیاب تا زمان مرگ و مشاهدات کالبدگشایی نشان داد که «ایران» طی دو ماهی که ردیابی شده، هیچ مشکل تنفسی نداشته. این حیوان نیمی از پارک ملی تندوره را پیموده و پس از مهاجرت داخل منطقه‌ای به نقطه اولیه خود بازگشته است. طی دو ماه «ایران» حداقل ۶ بار تجربه شکار موفق داشته از جمله یک قوچ بزرگ جثه که یکی از ۶ شکار بزرگ این حیوان بوده. در زمان مرگ، معده این حیوان پر از مو و استخوان بوده که طبیعتاً نشاندهنده آنست که «ایران» مشکل بلع نداشته است. وزن ایران در زمان مرگ کمی حتی از زمان زنده‌گیری نیز بیشتر بود. (با احتساب آب از دست رفته به دلیل مرگ) چربی دور کلیه بیش از ۲۰ درصده بوده که نشان می‌دهد این حیوان وضعیت فیزیکی مناسبی داشته.

این نه فقط در مورد ایران، بلکه در مورد سایر پلنگ‌های ایرانی دارای ردیاب نیز صادق است. برنا، بردیا و برزو بیش از یک سال گردنبند خود را حمل کرده و مشاهدات مستقیم نشان از سلامت ظاهری و عدم کمبود وزن نسبت به زمان زنده‌گیری دارد. هر سه هنوز هم در پارک ملی تندوره در تردد هستند. آنها جانوران متعددی از تشی تا قوچ و کل و گراز را به کرات شکار کرده و حتی جفتگیری نمودند.

گردنبندها سنگین هستند؟

محققان گزارش کرده‌اند که ۱ الی ۳ درصد وزن یک جانور می‌تواند وزن گردنبند ردیاب باشد. گردنبند این پروژه و به طور اخص گردنبند «ایران» حدوداً ۶۴۰ گرم وزن دارد و این بدان معناست که گردنبند کمتر از ۱ درصد وزن برنا (نخستین پلنگ نر ایرانی در پارک ملی تندوره که مجهز به ردیاب ماهواره‌ای شد) و کمتر از ۲ درصد وزن «ایران» بوده است. به منظور رعایت مسایل ایمنی و در نظر گرفتن شرایط جانور، وزن گردنبندهای این پروژه کمتر از نیمی از حد مجاز بوده.

علت مرگ ایران چه بود؟

در محل یافته شدن لاشه پلنگ، رد پلنگی درشت‌تر روی برف دیده می‌شد و در چند نقطه آثار درگیری و دنبال کردن نیز دیده شد. لاشه یک قوچ بالغ نیم خورده نیز در نزدیکی محل مرگ یافت شد. موهای گردن جانور کمی بهم خورده و علایمی دال بر آسیب دیدگی مهره های گردن مشاهده گردید.

لاشه پس از دو روز به تهران و سازمان محیط‌زیست منتقل شد. پلنگ برای انجام رادیوگرافی و سی تی اسکن به دانشکده دامپزشکی دانشگاه تهران منتقل شده و بعد از انجام بررسی‌های اولیه که گزارشات آن به پیوست است، شکستگی مهره‌های گردنی ۲ تا ۵ مشخص شد و علت مرگ ناگهانی شکستگی مهره‌های گردنی و به طور خاص مهره ۳ گردنی و درگیری ناگهانی نخاع تشخیص داده شد. لاشه مجدداً به سازمان محیط‌زیست منتقل شد تا زیر نظر بهترین متخصصین ایرانی و خارجی کالبدگشایی در کلینیک حیات وحش پارک پردیسان صورت گیرد. حال پرسش این بود که علت این شکستگی ها و مرگ چه بوده؟

عکس سی تی اسکن پلنگ مرده‌ی ایرانی

عکس رادیوگراف لترال پلنگ مرده‌ی ایرانی

در کالبدگشایی دکتر استروفسکی و همکارانش تایید کردند که مهره‌های ۲ تا ۵ گردن در بخش چپ شکسته و اثر دو دندان نیش با فاصله حدوداً ۵ سانتیمتر هم روی مهره‌ها و بسیار محدود روی پوست وجود دارد. ادامه ردیابی‌ها در محل درگیری و نصب مجدد دوربین‌ تله‌ای نشان داد که یک پلنگ نر بالغ درشت جثه در محل حضور داشته و ماده را کشته است. حضور قوچ نیم‌خورده با این درگیری مرتبط می‌باشد.

گزارش کامل کالبد گشایی به پیوست است. در این گزارش به صراحت ذکر شده است که: “توانایی شکار، توانایی بلع تکه‌های استخوان، فقدان تورم و جراحتهای عضلانی و جلدی در محل گردنبند و شرایط فیزیکی مناسب احتمال اینکه گردنبند باعث ضعیف شدن جانور شده یا مستقیماً باعث مرگ جانور شده باشد، را رد میکند.”

آیا این مرگ طبیعی بوده؟

یکی از علاقمندان به پلنگ تندوره در سایت دیده‌بان محیط‌زیست و حیات‌وحش ایران نوشته: «چرا درگیری برای ماده پلنگی پیش آمده که مجهز به گردنبند بوده در حالیکه چنین اتفاقی به هیچ‌وجه!!! پیش‌تر در این پارک سابقه نداشته!!!»

واقعیت این است که در طبیعت بره‌ها، بزغاله‌ها و توله‌ها دیده می‌شوند اما مرگ و میر به ندرت مشاهده می‌شود. بسیاری از محیط‌بانانی که سالها در زیستگاه‌های مهم پلنگ خدمت کرده‌اند، در عمر حرفه‌ای‌شان شاید ۲ الی ۳ بار لاشه پلنگ دیده باشند. برخلاف باور عموم حتی لاشه علفخواران هم در طبیعت به سادگی یافت نمی‌شود. بعنوان مثال از مرگ و میر گسترده کل و بزها به دلیل بیماری طاعون نشخوارکنندگان کوچک در سال ۱۳۹۴ در منطقه حفاظت‌شده هفتادقله حدوداً ۴۲۰ لاشه کشف شد. حال آنکه در سرشماری پس از شیوع طاعون حدوداً ۸۰۰ الی ۹۰۰ فرد کمتر از سال قبل شمرده شد یعنی از هر دو مورد تلفات فقط یک فرد پیدا و ثبت شده.

بررسی ۱۶۲ پلنگ دارای ردیاب در جنوب آفریقا که در سال گذشته توسط سوانپول و همکاران در Oryx منتشر شد، نشان‌دهنده واقعیت شگفت انگیزی است. شاید اکثر طبیعت دوستان مهمترین عامل تلفات پلنگ ها را داخل مناطق حفاظت‌شده، انسان بدانند. با این حال نتایج این پژوهش پرده از واقعیت جالبی برداشته و نشان می‌دهد “کشته شدن توسط همنوعان” مهمترین عامل تلفات پلنگ‌های ماده بالغ در مناطق حفاظت شده جنوب آفریقا بوده و ۴۳ درصد کل تلفات ماده پلنگها را شامل میشود. با این تفاسیر، آیا مرگ ایران، برخلاف نظر عده‌ای که تلاش در غیرطبیعی یا ناموجه جلوه دادن آن داشتند، غیرطبیعی است؟ این یافته‌ها نشان می‌دهد که اگرچه پلنگ‌های ماده بالغ داخل مناطق حفاظت شده مانده و زادآوری می‌کنند، ولی همنوعانشان می‌توانند بیش از انسان عامل ازبین رفتنشان شوند. مرگ توسط هم‌نوعانشان صرفاً یک رخداد طبیعی است که در ایران تا به حال ما از آن مطلع نبودیم ولی درعین حال در میان پلنگ‌ها شایع و گسترده است و به ما نشان داد: مرگ و میر گسترده ماده‌ها توسط همنوعان در ایران نیز محتمل است.

اینکه بگوییم چون ما در طبیعت لاشه پلنگ نمی‌بینیم پس چنین اتفاقی هم هیچوقت رخ نمی‌دهد، یک حرف غیرمستند از نظر علمی است چرا که ۱- در طبیعت به ندرت کسی لاشه پلنگ می‌بیند، ۲- اگر لاشه‌ای هم دیده شود معمولاً هیچگاه دقیق و علمی مورد کالبدگشایی قرار نمی‌گیرد و ۳- اگر ما موارد مرگ و میر طبیعی پلنگ‌ها را قبول نکنیم، احتمالاً باید بگوییم که کوه‌های توچال هم ۲۰ پلنگ دارد، چون ظاهراً پلنگ‌ها نمی‌میرند، مگر آنکه قلاده داشته باشند!!

آیا حضور در زیستگاه پلنگ‌ها باعث ناامنی می‌شود؟

 این پرسش به کرات مطرح شده است. اثبات ناامنی نیازمند دلیل و مدرک است. تیم پروژه طی سال گذشته و در حین زنده‌گیری در مسیرهای خاصی از پارک ملی تندوره، دوربین‌های تله‌ای متعددی نصب کرد. بعنوان مثال در یک دره (از گفتن نام دره به دلیل حساسیت برای پلنگ‌ها معذوریم) پیش از زنده‌گیری حضور ۵ پلنگ تایید شد و در حین زنده‌گیری نیز ۶ پلنگ از جمله افراد قبلی در آن دره همچنان تردد می‌کردند. بررسی وضعیت قوچ و میش‌ها نیز نشان می‌دهد که تعدادشان طی دو سال گذشته در آن دره ثابت بوده. (حدوداً ۶۰۰ فرد) تیم پروژه تاکنون دلیلی دال بر اختلال در منطقه مشاهده نکرده و تضمین این حرف نیز جمعیت پلنگ و طعمه‌هایش است. البته علت مهم این مساله را باید در برنامه‌ریزی دقیق و صحیح زنده‌گیری جستجو کرد. کل پروسه معمولاً دو هفته طول می‌کشد و تیم یک ماه از آن منطقه خارج می‌شود. جابجایی‌های پلنگ‌های دارای ردیاب ماهواره‌ای نیز تاکنون نشان از الگوی منظم جابجایی و حفظ یک قلمرو دارد.

آیا ردیابی پلنگ‌ها یک اولویت است؟

در ظرف بیش از نیم قرن گذشته بیشتر از ۲۵۰ پلنگ در سرتاسر دنیا مجهز به ردیاب شده‌اند. کشور ما متأسفانه علیرغم آنکه جمعیت عظیمی از زیرگونه پلنگ ایرانی را میزبانی می‌کند، به تازگی وارد این عرصه شده و این را باید حاصل کم‌کاری زیست‌شناسان و علاقمندان دانست. دانش زیست‌شناسی و حفاظت در دنیای امروز از این ابزار و فناوری مدرن به طور گسترده‌ای استفاده می‌کند و پرسشی که امروز در برابر ما قرار دارد، این است که آیا ما هم می‌خواهیم مسیری را که دنیا نیم قرن پیش آغاز کرده، دنبال کنیم یا همچنان درصدد هستیم که در خیالات و تصورات خود غوطه‌ور بمانیم و بگوییم پلنگ را از روی حدسیات می‌شناسیم؟

 آنچه ما امروز درباره پلنگ در ایران می‌دانیم، بیش از واقعیت مبتنی بر تصورات و حدسیات است. نتایج ردیاب‌های نصب شده روی پلنگ‌ها اطلاعاتی کاملاً متناقض با باورهای پیشین نشان می‌دهند. نتایج این پروژه به تفصیل در آینده تشریح خواهد شد با این حال صرفاً یک مثال از یافته‌های مقدماتی نشان از آن دارد که پلنگ‌های ایرانی برخلاف تصور عموم، به سالی ۶۰ طعمه نیاز ندارند. پلنگ‌های دارای ردیاب در تندوره که از پرطعمه‌ترین مناطق کشور است، درسال حدوداً ۷۰ درصد این رقم شکار می‌کنند. این بدان معناست که هر منطقه می‌تواند ۳۰ درصد بیش از برآوردهای پیشین در خود پلنگ داشته باشد.

سخن پایانی

تاکنون تعدادی از مجموع ۱۶۸ پلنگی که در جنوب آفریقا به منظور ردیابی صاحب گردنبند شده‌اند، در طول مدت زمان مطالعه از دست رفته‌اند. اگر برای هر یک پلنگی که کشته‌شده (و همگی مجهز به ردیاب بوده‌اند)، علاقمندان و رسانه‌های آن کشورها نیز مثل عده‌ای از طرفداران در ایران ۱۲ روز مداوم شایعه و فرضیه درست می‌کردند (از زمان تلف‌شدن ماده پلنگ تندوره تا انتشار نتایج کالبدگشایی) به طور قطع مجموعاً نزدیک به ۶ سال این جدلها به طول می‌انجامید. آیا ما نمی‌بایست در این برهه رویکرد منطقی‌تر و فنی‌تری را در پیش بگیریم تا بتوانیم از یکی از ارزشمندترین گونه‌های حیات‌وحش سرزمین‌مان حفاظت کنیم؟

مرگ و میر جانوران در طبیعت رخ می‌دهد، بدون آنکه ما متوجه شویم. اما اگر می‌خواهیم علل این مرگ و میر را بدانیم، نصب ردیاب یکی از بهترین راهکارهاست. جانوران متولد می‌شوند و می‌میرند، نه بخاطر ردیاب، ردیابها صرفاً این شانس را به ما می‌دهند که دانش خودمان را از واقعیت و به منظور حفاظت بیشتر کنیم. امروزه پروژه‌های متعددی با نصب ردیاب روی گربه شنی، روباه شنی، یوز، گرگ، زاغ بور، لاک‌پشت فراتی، کرکس، درنای سیبری، لاک‌پشت عقابی، هوبره و میش مرغ در کشور به پایان رسیده یا در شرف آغاز است. درنظر گرفتن دانش فنی تیم این پروژه‌ها و نظارت کامل بر اجرا و نتایج توسط سازمان‌های مسئول باید صورت گیرد، اما شکی نیست که تاریخ مصرف دانش مبتنی بر حدس و تصورات به پایان رسیده و این فناوری‌های روز دنیا هستند که مطالعات حیات‌وحش را در نه‌تنها ایران بلکه در هر جای دیگر از این کره خاکی متحول خواهند ساخت. ما نمی‌توانیم و نباید به دلایل شخصی، حفاظت و مدیریت حیات‌وحش را از ارزشمندترین ابزار تحقیقاتی‌اش جدا کنیم.

برچسب‌ها :
دیدگاه شما

۱۵ دیدگاه
  1. Avatar kooshan

    خانم حیدری،
    وقت بخیر
    با تشکر از آقای دکتر معماریان که توجه لازم را نشان داده اند، بهتر این است در انتظار جلسه و کنفرانس خبری پیش رو ماند و اگر مطلبی باقی مانده باشد با توجه به جزئیات بیشتری که احتمالأ مطرح خواهند شد می توان با پیش زمینه مناسب تری بدان ها پرداخت، از شما و نیز مدیران محترم سایت که شرایط مطلوب تبادل نظر را فراهم کرده اند سپاسگزارم.

  2. فرناز حیدری فرناز حیدری

    آقای کوشان
    روز بخیر
    اول از همه ممنونم از توجه خاص شما به کلیت موضوع، تا جایی که من صحبتهای آقای دکتر معماریان را مطالعه کردم، کلیه موارد مدنظر شما پاسخ داده شده است اما باز هم چنانچه سوالی دارید، مطرح بفرمایید تا نظر به جلسه خبری پیش رو مطرح و پاسخ آن خدمت شما ارائه شود.
    با تشکر و احترام
    فرناز حیدری

  3. Avatar ایمان معماریان

    دوست گرامی جالب است بدانید این اولین باری است که در ایران در سریع ترین زمان ممکن لاشه ی حیوان مهمی از حیات وحش ایران کشف شده و بصورت کاملا علمی و مستدل علت مرگ و سایر نکات علمی مهم آن بررسی شد. شاید فکر کنید که چرا تا به حال این اتفاق در ایران نیفتاده بود ، دو دلیل عمده و اساسی برای آن وجود دارد، ۱-پنهان کاری، ۲- بی بهره بودن از علم و تخصص . بهتر است بدانید بعد از دریافت ایمیل مرگ این پلنگ که توسط قلاده ارسال شد، در سریع ترین زمان، اقدامات لازم جهت یافتن لاشه و انتقال آن به تهران توسط بنده پیگیری شد و این مهم با وجود مخالفت های مختلف توسط افراد مسئول و غیرمسئول بخوبی پیش رفت .بعد از رسیدن لاشه به تهران کلیه اقدامات تشخیصی اعم از رادیوگرافی و سی تی اسکن و کالبدگشایی در کوتاه ترین زمان زیر نظر متخصصان انجام پذیرفت. علت این که خبر آن با دو ، سه روز تاخیر به دست علاقمندان رسیده ، تاخیر سازمان محیط زیست در انتشار آن بوده است و پروژه قصد نداشت تا پیش از انتشار خبر توسط سازمان محیط زیست خبری منتشر کند. در ضمن ، همین دو سه روز تاخیر ، سریع ترین و علمی ترین اعلام نتایج تاریخ ایران بوده است، پس ایراد شما در مورد پنهان کاری وارد نیست.

    توضیحات کامل در اختیار مسئول سایت دیده بان و محیط زیست حیات وحش ایران نیز قرار گرفته است و در اختیار ایشان است که چه زمانی را برای انتشار آن مناسب می دانند و مسئولیت آن بر عهده ی مسئولین پروژه نمی باشد.

    علت مبهم بودن موضوع برای شما ناآگاهی شما نسبت به نحوه ی ارسال اطلاعات از قلاده است. پلنگ ها در زمان های خاصی میزان بسیار محدودی حرکت خواهند داشت که یکی از این زمان ها ، زمانیست که طعمه یا شکار کافی در اختیار دارند . در این زمان هیچ یک از افراد پروژه اجازه ی نزدیک شدن به نقطه ی ارسالی را ندارند و ایجاد اختلال در روند زندگی طبیعی حیوان میسر نیست مگر آن که آلارم مرگ توسط قلاده ارسال شود که نشان دهنده ی باز شدن کامل قلاده یا بی حرکتی کامل حیوان است، در غیر این صورت می تواند عوامل دیگری از جمله داشتن شکار کافی موجب تحرک کم حیوان باشد . زمانی که آلارم مرگ و ایمیل آن ارسال شد در سریع ترین زمان به نقطه ی ارسال شده مراجعه شد و متاسفانه لاشه ی پلنگ یافت شد.

    با توجه به این که مسئولان پروژه در کل ۳۶۵ روز سال در منطقه حضور ندارند و لزوم جست و جو سریع برای یافتن نقطه ی اعلام شده توسط قلاده برای مرگ ایران، محیط بانان منطقه و رئیس منطقه اولین افرادی بوده اند که به نقطه ی مرگ ایران رسیده اند و مشاهدات آنها کمک بزرگی به یافتن واقعیت کرد. متاسفانه تصاویر مناسبی از منطقه و لاشه ی پلنگ تهیه نشده و تصاویر تهیه شده همگی در اختیار خبرگذاری قرار گرفته است که لزوم انتشار آنها توسط خبرگذاری ها تعیین شده است . قلاده نیز در همان زمان توسط محیطبانان و مسئول منطقه از گردن پلنگ باز شده چون بیم آن را داشته اند که به قلاده بعد از قرار دادن حیوان در دمای پایین آسیبی برسد که البته نگرانی درستی نبوده است ولی قلاده پس از آن کاملا سالم از ادار ه ی کل محیط زیست خراسان رضوی به سازمان محیط زیست استان تهران ارسال شده است.

    زنده گیر ی با جدید ترین و امن ترین روش در این پروژه اجرا می شود که توضیحاتی در مورد آن در گزارش بالا داده شده است. زمان زنده گیری ایران دو ماه با زمان مرگ فاصله داشته و همان طور که گزارش کالبدگشایی دکتر استروفسکی هم تایید می کند ، هیچ عارضه ای در زمان زنده گیری برای پلنگ ایجاد نشده است . در ضمن در نهایت به زودی جلسه و کنفرانس خبری با حضور کلیه ی خبرنگارانان، کارشناسان و علاقمندان در این زمینه برگزار خواهد شد و این در حالی است که اتفاقی که برای ایران افتاده است کاملا شفاف و مشخص است و بصورت کاملا دقیق و علمی و بی سابقه برای اولین بار در ایران بررسی شده است و تنها برای روشن کردن افکار عمومی و آموزش کارشناسان این جلسه برگزار خواهد شد. امیدوارم با احترام به علم و تخصص در زمینه ی حفاظت از حیات وحش ایران گام برداریم .

  4. Avatar kooshan

    اینکه  جناب آقای محمدصادق فرهادی‌نیا کاندیدای دوره دکتری دانشگاه آکسفورد به عنوان مدیر پروژه«بوم شناسی پلنگ ایرانی در شمال شرقی ایران»  و جناب دکتر ایمان معماریان، دانش‌آموخته رشته دامپزشکی دانشگاه تهران بعنوان  «مدیر تیم دامپزشکی» این پروژه ، پیرامون چگونگی مرگ  «ایران» تنها ماده پلنگ ایرانی مجهز به ردیاب ماهواره‌ای در پارک ملی تندوره توضیحاتی ارائه داده اند را باید بفال نیک گرفته و مغتنم شمرد بدرستی و همانگونه که توسط آقایان محترم  گفته شده فرضیات و شایعات بسیاری حول و حوش این رویداد شکل گرفته که برخی ممکن است غیر منطقی و نامعقول باشند ولی این موضوع در مورد تمام آنها صدق نمی کند و دور از واقعیت نیست که برخی عملکردهای شبهه انگیز و بدون توضیح بعدی  و نیز  تأخیر در اطلاع رسانی بموقع از جزئیات حادثه از سوی دست اندرکاران پروژه یکی از علل اصلی شکل گیری ابهامات و بوجود آمدن شایعات بوده است اگر بعد از اطمینان از مرگ حیوان عجالتأ و تا بررسی جامع و نهایی شرح مختصر و نسبتأ مستند و معتبر و قانع کننده ای از واقعه جهت مرجع قانونی و مسئول ذیربط تهیه شده و در اختیار قرار میگرفت تا طبق روال معمول منتشر شود بسیاری از ابهامات و فرضیات و شایعات مجال طرح پیدا نمی کردند.
    نکته قابل تأمل دیگر اینکه گزارش نسبتأ کامل حادثه و نیز بسیاری از اعتراضات و انتقادات متعاقب آن بمانند قبل و نظیر دیگر رخدادهای حیات وحش کشور عمدتأ به  پایگاه خبری  «دیده بان محیط زیست و حیات وحش» ارسال و در آنجا درج شده و دو متخصص محترم پروژه و نویسنده این مطلب بخصوص آقای دکتر معماریان با این پایگاه خبری آشنا هستند ضمن اینکه لااقل بخشی از انتقادات مطرح شده منصفانه بوده و فقط سؤالات یا ابهاماتی مطرح کرده اند بنابراین  از دست اندرکاران مسئول و محترم  پروژه انتظار می رفت نه حتی در آنجا، بلکه دستکم در اینجا جهت رفع ابهامات موجود  توضیحاتی می دادند که متأسفانه چنین نشده است.
    بنظر میرسد ابتدا و قبل از هر بحث دیگری لازم است  در قبال دو سؤال و ابهام مهمتر در باره این موضوع پاسخ یا توضیحات قانع کننده داده شود :
    ۱ – آقای دکتر معماریان طی توضیحات خود در مقدمه «گزارش کالبد گشایی پلنگ ایرانی…..» اظهار داشته اند که از تاریخ جمعه ۱۳۹۴/۱۱/۹ تا روز یکشنبه ۱۳۹۴/۱۱/۱۱ یعنی قریب سه شبانه روز هیچ نشانه ای دال بر جابجایی حیوان ثبت نشده و علیرغم اهمیت نکته فوق اقدامی جهت یافتن علت و کسب خبر از وضعیت حیوان مجهز به ردیاب صورت نگرفته است و تابحال نیز جهت تعلل و عدم اقدام دست اندرکاران پروژه طی این مدت زمان نسبتأ طولانی با توجه به مشخصات و اهداف پروژه هیچ توضیحی هم داده نشده است.
    http://www.iew.ir/1394/11/21/45152
    ۲ – مطابق برخی فرضیات که رد و تکذیب هم نشده،  آقای فرهادی نیا بدون مستند سازی با فیلم یا تصویر و در ابتدای امر ردیاب ماهواره ای را از گردن حیوان مرده باز کرده و برده اند و تابحال نیز نفیأ یا اثباتأ و یا توضیحأ در این باره چیزی نگفته اند ضمن اینکه از وضعیت اولیه و کشف شده حیوان مرده نیز مدرک مستندی تا این زمان منتشر نشده است.
    طبعأ ابتدا موارد مشخص و معین بایستی مورد بحث و بررسی قرار گرفته و پس از شفافیت نسبی موضوع می توان پیرامون دیگر موارد مطروحه مثل منافع و مزایای کلی پروژه و سابقه آن در سطح جهانی و ایرادات ناموجه و …. و نیز پیشنهادات احتمالی جهت اجرای بهتر آن و پیش بینی حوادث غیر مترقبه این چنینی و چگونگی برخورد منطقی و درست در این موقعیتها و بهبود کمی و کیفی ارتباط و تعامل دست اندرکاران پروژه  با افکار عمومی بویژه علاقمندان و دوستداران غیر متخصص و نظیر اینها  گفتگو کرد.
    حال که دست اندرکاران محترم پروژه به احتمال زیاد فرضیات و احتمالات مختلف پیرامون این خبر  را دیده،  شنیده یا خوانده اند شاید اشاره به این نکته هم بد نباشد که این فرض هم مطرح شده که  در زنده گیری وحوشی بمانند گور خر توسط خودرو امکان شکستگی گردن آنها وجود دارد و محتمل است اگر این نوع زنده گیری برای حیوانی وحشی مثل همین پلنگ ماده و جوان در شرایطی خاص و بدلایلی بکار گرفته شود ممکن است همین نتیجه نامطلوب حاصل گردد.
    باید یادآور شد که هدف از انتقادات طرح شده ، یقه گیری و مقصر دانستن عجولانه و غیرمنصفانه این و آن و زیر سؤال بردن تلاشها و حسن نیت ها نیست چرا که منطقی نبوده و نتیجه مثبتی نیز بدست نمی دهد، بلکه هدف اصلی کسب تجارب لازم برای عملکرد بهتر و مؤثرتر و نیز جلوگیری از خطاهای احتمالی مشابه در آینده بوده و طبعأ بدون انعکاس درست واقعیات و شفافیت در عرصه اطلاع رسانی این امر مقدور نیست.

  5. Avatar فرداد

    بسیار عالی بود.

    متاسفم برای برخی به اصطلاح اساتید محیط زیست (مانند تاکسیدرمیست اهل مشهد) که احتمالا به خاطر منافع مالی خودشونبه دور از هر دلسوزی ای به زحمت کشان واقعی محیط زیست تهمت میزنند.

    امیدوارم روزی عقلانیت در مردم (ِ همه چیزدانِ ایران) و حتی دست اندرکاران به اصطلاح دانشمند بوجود آید تا حداقل مانع عاقلان نشوند!

  6. Avatar مهران

    توضیحات خیلی خوبی بود ولی ای کاش تیتر مطلب جوری انتخاب می شد که ابهام ایجاد نکنه و باعث سو تفاهم نشه.

  7. Avatar مهدی

    نمیشه سنسوره خاصی روی گردنبند نصب کنند که وقتی گردن حیوان تحت فشار قرار میگیره به محیط بان ها اطلاع بده که تنگ شده؟ بعید میدونم کاره سختی باشه، هم درصد اطمینان میره بالا هم حرف و حدیثا تموم میشه.

    1. فرناز حیدری فرناز حیدری

      روز بخیر
      در مورد عملکرد گردنبندهای ردیاب و سایر اشکال ردیابها احتمالاً به زودی مطلبی را به تفصیل کار خواهیم کرد.
      ممنونم از توجهتون

  8. Avatar bijan9

    امیدوارم رعفت … شامل حال پلنگ نر بشه و به دلیل در خطر انقراض بودن اعدامش نکنن.

  9. Avatar احسان

    ممنونم خانم حیدری بابت مقاله عالیتون

    1. فرناز حیدری فرناز حیدری

      سپاس از توجه شما

  10. Avatar میثم

    توضیحات خوبی بود. موفق باشید.

  11. Avatar رضا

    ممنون

  12. Avatar شهاب

    ممنون از همه کسانی که به صورت علمی و مورد قبول از طرف همه دنیا دنبال نجات یوزپلنگ ایرانی هستن
    متاسفانه مردم ما در همه چیز از پزشکی گرفته تا محیط زیست از سیاست خارجی گرفته تا فوتبال و فضا نوردی و … علامه هستن.
    به امید روزی که تااشهاتون نتیجه بده و دیگه نگران انقراض این گونه در کشور نباشیم 🙂

    1. Avatar رامين

      موافقم باهات شهاب جان ، با ماید کمی به کارشناسان خودمون اعتماد کنیم و باور کنیم اونا هم مثل ما نگران هستند ،