۱۰ فیلم برتر اکبر عبدی؛ از «اخراجیها» تا «آدم برفی»
اکبر عبدی یکی از برجستهترین و تاثیرگذارترین چهرههای تاریخ بازیگری، کمدی و هنرهای نمایشی در ایران است. کارنامه هنری او که بیش از چهار دهه حضور پررنگ در سینما و تلویزیون را پوشش میدهد، طیف وسیعی از نقشآفرینیها را شامل میشود که از طنزهای اجتماعی گرفته تا درامهای روانشناختی، آثار تاریخی و نقشآفرینیهای تابوشکنانه را شامل میشود. توانایی منحصربهفرد او در ادای لهجههای گوناگون ایرانی، انعطافپذیری فیزیکی و درک عمیق از روانشناسی شخصیتهای آسیبپذیر یا ناهنجار، وی را به یکی از ارکان اصلی سینما و تلویزیون پس از انقلاب بدل ساخت. در این مقاله نگاهی به بهترین فیلمهای او در طول فعالیت هنری درخشانش خواهیم انداخت.
10. ناصرالدین شاه آکتور سینما
کارگردان: محسن مخملباف
بازیگران: عزتالله انتظامی، مهدی هاشمی، اکبر عبدی، محمدعلی کشاورز
سال انتشار: 1371
«ناصرالدینشاه آکتور سینما» از بحثبرانگیزترین آثار سینمای پس از انقلاب ایران و فیلمی است که با ترکیبی از تاریخ، خیال و طنز، داستان ورود سینماتوگراف به ایران را روایت میکند. داستان از میرزا ابراهیمخان عکاسباشی آغاز میشود که پس از آشنایی با سینما در فرنگ، به ایران بازمیگردد و بهطور اتفاقی سر از دربار ناصرالدینشاه درمیآورد. شاه نیز بهتدریج شیفته سینما و یکی از بازیگران فیلمها میشود و همین ماجرا بستری برای روایت طنزآمیز مخملباف از تاریخ سینمای ایران، قدرت، سانسور و تأثیر هنر بر جامعه فراهم میکند. آنچه این فیلم را از یک درام تاریخی ساده بالاتر قرار داد، پرداختن به موضوعاتی نظیر سانسور و بازی مدام آن با مرز میان واقعیت و پرده سینما بود؛ رویکردی که فیلم را نه فقط ادای دینی به تاریخ سینمای ایران، بلکه کنکاشی خلاقانه درباره ماهیت خود تجربه تماشا نشان میدهد. هرچند با این حال برای تماشاگری ناآشنا با تاریخ سینمای ایران، دنبالکردن آن دشوار است. با این حال، هر چه که باشد، «ناصرالدینشاه آکتور سینما» همچنان یکی از جاهطلبانهترین و ماندگارترین آثار سینمای ایران به شمار میآید که پس از بیش از سه دهه، تماشای آن با بازی درخشان بازیگرانش، تازگی و جذابیت خود را دارد.
9. اخراجیها
کارگردان: مسعود ده نمکی
بازیگران: اکبر عبدی، امین حیایی، کامبیز دیرباز، محمدرضا شریفینیا
سال انتشار: 1385
مسعود دهنمکی پس از دو مستند جنجالیاش، «اخراجیها» را روانه سینما کرد و این بار سروصدای بیشتری ایجاد کرد. داستان روایتی از مجید سوزوکی، لاتی جنوبشهری است که برای رسیدن به عشق دختر یک مرد عارف مسلک، همراه گروهی از رفقای لات و لوت و بیسروسامانش راهی جبهه میشود تا اصلاحشدنش را ثابت کند. فیلم با وجود بودجه و امکاناتی که کمتر فیلمساز تازهکاری به آن دسترسی داشت، به پدیدهای در سینمای ایران بدل شد؛ پدیدهای که البته بیش از آنکه ارزش سینماییاش دلیل موفقیتش باشد، محصول زمانبندی هوشمندانه اکران آن و دست گذاشتن روی موضوعی خاص بود. با اینکه ضعف فضاسازی و شخصیتپردازی، روایت تکبعدی و برخی نقصهای دیگر از کیفیت هنری آن میکاهد اما این فیلم به دلیل تاثیرش بر فرهنگ عامه و بازتاب فضای اجتماعی و فرهنگی دهه ۸۰ اهمیت پیدا کرد و همچنان پس از گذشت سالها سکانسهای آن در خاطره مردم باقی مانده است به خصوص به این دلیل که بازی درخشان بازیگران آن جای تحسین دارد.
8. ای ایران
کارگردان: ناصر تقوایی
بازیگران: اکبر عبدی، حسین سرشار، حمید جبلی، غلامحسین نقشینه
سال انتشار: 1369
«ای ایران» روزهای پایانی انقلاب را در بستری نمادین یعنی روستای پلکانی ماسوله روایت میکند و ناصر تقوایی در نقش کارگردان، ساختار طبقاتی شهر را استعارهای از کل ایران قرار داده است. داستان این فیلم درباره سرگروهبان مکوندی است که افسری زورگو و فرصتطلب با بازی بهیادماندنی اکبر عبدی است که با اعلام خودسرانه حکومت نظامی، غارت کسبه و دخالت در امور مدرسه، به جان مردم میافتد، در حالی که در سوی دیگر ماجرا، معلم مدرسه با نواختن سرود مشهور «ای ایران» در برابر خواستههای او میایستد. به طور کلی «ای ایران» با بازی درخشان عبدی، بازی با نمادهای مختلف و پایانبندی پرشور، یکی از هوشمندانهترین و شاعرانهترین روایتهای سینمایی از لحظه گذار یک ملت باقی مانده است و بازی عبدی در آن دست کمی از بهترین نقشآفرینیهای او ندارد.
7. دزد عروسکها
کارگردان: محمدرضا هنرمند
بازیگران: اکبر عبدی، آزیتا حاجیان، مهراوه شریفینیا، رسول نجفیان
سال انتشار: 1369
یکی از پرفروشترین و ماندگارترین فیلمهای سینمای کودک و نوجوان ایران «دزد عروسکها» است که داستان آن در محلهای فرضی میگذرد که خانوادهای شامل مادری با دو فرزندش، لیلا و بهرام، زیر فشار صاحبخانه زورگویشان، خورخور، قرار دارند و برای نجات از این وضعیت، قصد گرفتن وام بانکی میکنند. اما پیرزنی پلید که نمیخواهد آنها به آرامش برسند، پسرش گنجو با بازی درخشان اکبر عبدی را میفرستد تا پول آنها را بدزدد. آنچه این فیلم را در حافظه جمعی نسل دهه شصت و هفتاد ماندگار کرد، پیش از هر چیز سکانس معرفی گنجوست؛ لحظهای که عبدی با ترانه ساده «آهای آهای آهای ننه، من گشنمه» وارد قاب میشود و تنها در چند جمله، شخصیت این دزد شکموی تنبل را بهطور کامل برای مخاطب میسازد. این سکانس بدون شک یکی از بهیادماندنیترین معرفیهای تاریخ سینمای ایران است. فضاسازی فانتزی و گاه ترسناک فیلم، بهویژه گریم پیچیده آزیتا حاجیان در نقش عجوزه جای تحسین زیادی دارد و فیلم را برای طیف گستردهای از کودکان و بزرگسالان جذاب کرد.
6. سفر جادویی
کارگردان: ابوالحسن داوودی
بازیگران: اکبر عبدی، آزیتا حاجیان، حسین محباهری، فرهنگ مهرپرور
سال انتشار: 1370
یکی از آثار ماندگار سینمای کودک و نوجوان ایران که با استفاده از فضای فانتزی، داستانی درباره رابطه والد و فرزند و پیامدهای تربیت سختگیرانه توانست در دل مخاطبان جا باز کند، «سفر جادویی» است. در مرکز داستان، دکتر رضا کمالی با بازی اکبر عبدی قرار دارد که در واقع پدری است که برای موفقیت تحصیلی پسرش سینا، او را تحت فشار و تنبیه قرار میدهد. سینا برای فرار از این شرایط وارد دنیایی خیالی از طریق یک ماشین لباسشویی میشود و پدرش نیز بهدنبال او راهی این دنیای عجیب میشود؛ جایی که دادگاهی متشکل از همکلاسیهای دوران کودکیاش، او را مجبور میکند به گذشته برگردد و فرصتی دوباره برای اصلاح رفتار خود پیدا کند. فیلم با وجود سادگی، به خوبی توانست پیام خود درباره اهمیت رابطه والدین و فرزندان را بدون تبدیل شدن به یک اثر صرفاً آموزشی منتقل کند و جوایزی از جشنواره کودکان و نوجوانان و جشنواره قاهره نیز دریافت کرد. در این میان، بازی اکبر عبدی بدون شک مهمترین نقطه قوت فیلم محسوب میشود. عبدی در این فیلم شخصیتی سختگیر اما قابل درک خلق کرده که یکی از دلایل اصلی ماندگاری در ذهن مخاطبان است.
5. دلشدگان
کارگردان: علی حاتمی
بازیگران: امین تارخ، اکبر عبدی، جلال مقدم، فرامرز صدیقی
سال انتشار: 1371
آخرین ساخته علی حاتمی، برداشتی آزاد و شاعرانه از سه سفر موسیقیدانان ایرانی دوره قاجار به فرنگ برای ثبت ردیفهای موسیقی سنتی روی صفحه گرامافون است، سفرهایی که حاتمی عناصرشان را در هم آمیخت تا داستان گروهی خیالی از نوازندگان را روایت کند که به سرپرستی آقاحسین دلنواز (فرامرز صدیقی) راهی پاریس میشوند و در میانه بدعهدی سرمایهگذار فرنگی، دلباختگی نافرجام خواننده گروه طاهرخان بحرنور (امین تارخ) به شاهزادهای نابینای ترک (لیلا حاتمی) و سرانجام غرق شدن صفحات ضبطشده در بازگشت، تراژدی هنرمندانی را به تصویر میکشد که برای ثبت میراثی ماندگار، جان و مال خود را میبازند. حاتمی در این فیلم همزمان کارگردان، فیلمنامهنویس و تهیهکننده بود و با سپردن آهنگسازی به حسین علیزاده و صدا به محمدرضا شجریان، اثری ساخت که تصویر و موسیقی در آن چنان درهمتنیدهاند که جداییناپذیرند. با این حال، «دلشدگان» با وجود ارزشهای هنری، مشکلاتی هم دارد از جمله دیالوگهای ادبی و گاهی غیرکاربردی که گاهی برای مخاطب عام جذابیت ندارند. با این حال، بازی اکبر عبدی یکی از نقاط قوت اصلی فیلم است و طنز او به فضای تراژیک اثر تعادل میدهد. پایان متفاوت فیلم نیز از بخشهای خلاقانه و قابلتوجه آن محسوب میشود.
4. اجارهنشینها
کارگردان: داریوش مهرجویی
بازیگران: عزتالله انتظامی، اکبر عبدی، حسین سرشار، حمیده خیرآبادی
سال انتشار: 1366
«اجارهنشینها» ساخته داریوش مهرجویی، از دل بازگشتی پرفراز و نشیب ایجاد شد. مهرجویی که پس از سالها زندگی در تبعید پاریس و در سایه از دست دادن دوست و همکار دیرینهاش غلامحسین ساعدی، به ایران بازگشته بود، در بحبوحه جنگ و در فضایی که سینمای ایران هنوز اسیر کلیشهها و شعارزدگی بود، دست به ساخت کمدیای زد که هیچ شباهتی به آثار کم ریسک آن سالها نداشت. داستان این فیلم در مورد ساکنان آپارتمانی فرسوده در حاشیه تهران است؛ خانهای که عباس آقا (عزتالله انتظامی)، مباشر مالک درگذشتهاش، در تبانی با دلالان محلی قصد تصاحبش را دارد، در حالی که ساکنان از طبقات مختلف اجتماعی، بهجای اتحاد بر سر تعمیر بنا، در منجلاب اختلافات شخصی دستوپا میزنند تا سرانجام شبی بارانی، ساختمان بر سر همه فرو میریزد. فیلم با فروشی چشمگیر، پرمخاطبترین اثر سال انتشار خود و یکی از پربینندهترین فیلمهای تاریخ سینمای ایران شد. آنچه این فیلم را از یک کمدی صرف فراتر برد، لایههای تمثیلی پنهان در دل آن بود. خانهای رو به ویرانی که بسیاری آن را استعارهای از جامعه خواندند و مادربزرگ مهربان ساکن طبقه همکف که نماد صلح و پیوندی بود که همه شخصیتها، علىرغم تمام دشمنیهایشان، به آن پناه میبردند. همین خوانش سیاسی بود که در سالهای ملتهب دهه شصت جنجال بهپا کرد. امروز، سالها پس از قتل تلخ و شوکآور مهرجویی، «اجارهنشینها» همچنان بهعنوان یکی از هوشمندانهترین کمدیهای سیاسی سینمای ایران زنده مانده است.
3. مادر
کارگردان: علی حاتمی
بازیگران: رقیه چهرهآزاد، محمدعلی کشاورز، فریماه فرجامی، امین تارخ، اکبر عبدی
سال انتشار: 1368
«مادر» به عنوان آخرین اثر سینمایی علی حاتمی پیش از درگذشتش، روایتگر روزهای پایانی زندگی زنی سالخورده (رقیه چهرهآزاد) است که شش فرزند پراکندهاش را در خانه قدیمی پدری گرد هم میآورد تا در کنار آنها به آرامش به استقبال مرگ برود. این فیلم با درگذشت ناگهانی یکی از بازیگرانش، محمود لطفی، حین کار همراه بود، در هشتمین جشنواره فجر با ۹ نامزدی حضور یافت و سه سیمرغ بلورین (بهترین بازیگر زن برای چهرهآزاد، بهترین بازیگر مکمل مرد برای اکبر عبدی در نقش غلامرضای سادهدل و بهترین چهرهپردازی) را از آن خود کرد. با گذشت بیش از سه دهه از ساخت این فیلم، هرچند هنوز صدای منتقدانی شنیده میشود که به کمرنگی شخصیتپردازی زنان فرعی فیلم یا کندی ریتم آن خرده میگیرند، اما اگر بخواهیم صادق باشیم، «مادر» یکی از ماندگارترین و عاطفیترین آثار تاریخ سینمای ایران است که با موسیقی خوب بود در کنار طراحی صحنه و بازی درخشان بازیگرانش، هنوز جایی برای خودش در حافظه جمعی سینمای این سرزمین باز نگه داشته است.
2. خوابم میآید
کارگردان: رضا عطاران
بازیگران: اکبر عبدی، مریلا زارعی، ویشکا آسایش، رضا عطاران
سال انتشار: 1391
«خوابم میآد» نخستین تجربه کارگردانی رضا عطاران در سینماست که با فیلمنامهای از احمد رفیعزاده، الهام گرفته از فضای «پول را بردار و فرار کن» وودی آلن اما کاملاً بومیسازیشده، روایت میشود. داستان حول رضا میچرخد، معلمی میانسال و سادهدل که در ارتباط با زنان دچار مشکل است و پس از آشنایی با دختری پاستیلفروش، وارد ماجراهایی میشود که بهخاطر نیاز مالی خواهر بیمار آن دختر شکل میگیرد. فیلم در سیامین جشنواره فجر با کسب سیمرغ بلورین بهترین کارگردانی فیلم اول درخشید و به دومین پرفروش سال بدل شد. نقطهی جنجالی و در عین حال یکی از نقاط قوت فیلم، بازی دوباره اکبر عبدی در نقشی زنانه بود؛ اینبار در قامت مادر رضا، نقشی که برایش سیمرغ بهترین بازیگر مکمل مرد را به ارمغان آورد و بار دیگر ثابت کرد چیزی از نبوغ بازیگریاش که سالها پیش در «آدمبرفی» دیده بودیم، کم نشده است. البته درباره ساختار کلی فیلم، با اینکه کمدی خوبی ارائه میدهد اما ناهماهنگی میان نیمهی نخست کمدی و نیمهی دوم که به سمت درام میرود، باعث شده تا از اثری عالی فاصله بگیرد. البته که بازی درخشان عطاران و عبدی و طنز خاص و تلخ برآمده از نگاه شخصی عطاران، آن را به اثری متفاوت و بهیادماندنی در میان کمدیهای سینمای ایران تبدیل کرده است.
1. آدم برفی
کارگردان: داوود میرباقری
بازیگران: اکبر عبدی، داریوش ارجمند، مهدی فتحی، آزیتا حاجیان
سال انتشار: 1376
داوود میرباقری در نخستین ساخته سینماییاش، «آدمبرفی»، یکی از جسورانهترین و پرحاشیهترین آثار سینمای ایران را خلق کرد. این فیلم که به دلیل موضوع بحثبرانگیز زنپوشی، سه سال توقیف ماند و سرانجام در ۱۳۷۶ اکران شد، به پرفروشترین فیلم آن سال بدل گشت. داستان حول عباس خاکپور میگردد که پس از شکستهای مکرر در گرفتن ویزای آمریکا، با ترغیب دلالانی چون اسی دربهدر و جواد کولی، تن به تغییر هویت میدهد و در قامت زنی به نام درنا ظاهر میشود تا از این راه به رویای مهاجرتش برسد. اما آشنایی با دنیا، زنی ایرانی که خود گرفتار غربت است، مسیر زندگی او را دگرگون میکند و در نهایت عشق را بر رویای مهاجرت به آمریکا ترجیح میدهد. آنچه این فیلم را در حافظه جمعی مخاطبان ایرانی ماندگار کرد، ترکیب هوشمندانه کمدی و تراژدی در کنار بازی درخشان اکبر عبدی بود که با پذیرفتن نقشی که بسیاری از همنسلانش از آن طفره میرفتند، به نقطه اوج کارنامه هنری خود رسید.
