۶ جهان موازی که تاریخ کمیک‌های مارول و دی‌سی را تغییر دادند

مارول و دی‌سی طی دهه‌های گذشته، دو قطب اصلی دنیای کمیک بوده‌اند. البته در این سال‌ها رقبای زیادی هم داشته‌اند؛ از فاست، چارلتون، اطلس، گلد کی و اکلیپس گرفته تا فرست کامیکس، کامیکو، ایمیج کامیکس، دارک هورس، بووم استودیوز، تاپ شلف و البته ناشران دیگری که شاید از قلم افتاده باشند. با این حال، دلیل مشخصی وجود دارد که از مارول و دی‌سی با عنوان «دو غول اصلی» صنعت کمیک یاد می‌شود. این دو ناشر همان‌هایی هستند که دیگران می‌خواهند به جایگاهشان برسند؛ شخصیت‌های محبوب و شناخته‌شده‌ای دارند و نقش مهمی در شکل‌گیری تصویری ایفا کرده‌اند که مخاطبان عام از مفهوم ابرقهرمان در ذهن دارند.

نویسندگان و هنرمندان دنیای کمیک همواره برای جذاب‌تر کردن داستان‌هایشان از ایده‌هایی در گوشه‌وکنار ادبیات و سرگرمی الهام گرفته‌اند. یکی از تاثیرگذارترین این ایده‌ها، جهان‌های موازی بوده است؛ مفهومی که دست خالقان آثار را برای بردن شخصیت‌های آشنا به موقعیت‌هایی کاملا تازه باز می‌گذارد.

جهان‌های موازی این امکان را فراهم می‌کنند که شخصیت‌های محبوب را در شرایطی متفاوت از آنچه مخاطبان به آن عادت دارند، ببینیم. به کمک این ایده می‌توان داستان‌های کلاسیک را از نو روایت کرد، مسیر اتفاقات مهم را تغییر داد و تهدیدهایی در مقیاس یک جهان یا حتی فراتر از آن، یعنی در مقیاس چندجهانی، خلق کرد؛ تهدیدهایی که بعدها به یکی از عناصر اصلی رویدادهای بزرگ دنیای کمیک تبدیل شدند. در طول سال‌ها، نویسندگان مخاطبان را به جهان‌های موازی متعددی برده‌اند، اما همه این دنیاها اهمیت یکسانی ندارند. بعضی از آن‌ها به پایه و اساس شکل‌گیری جهان‌های دیگر تبدیل شده‌اند و تاثیرشان را می‌توان در آثار بعدی دید. در ادامه، با شش مورد از مهم‌ترین جهان‌های موازی تاریخ کمیک آشنا می‌شویم؛ دنیاهایی که دو مورد از آن‌ها نقش مهمی در تبدیل مردان ایکس به پدیده‌ای بزرگ در دنیای کمیک داشته‌اند.

۶. زمین ۱۶۱۰ (Earth-1610)

مارول در آستانه ورود به قرن بیست‌ویکم، روزهای چندان خوبی را سپری نمی‌کرد. این ناشر در دهه ۱۹۹۰ تا مرز ورشکستگی پیش رفته بود؛ چرا که تلاش برای کسب درآمد حداکثری از بازار پررونق کلکسیونرها، در نهایت نتیجه معکوس داده بود و مارول را با مشکلات مالی جدی روبه‌رو کرده بود. از سوی دیگر، در سال‌های پایانی قرن بیستم، این شرکت به‌جای توجه به نویسندگان توانمند، بیشتر بر جذب بزرگ‌ترین و مشهورترین طراحان و تصویرگران صنعت کمیک تمرکز کرده بود. در نتیجه، مارول با کمبود نویسندگان برجسته و داستان‌های قدرتمند دست‌وپنجه نرم می‌کرد.

در چنین شرایطی، جو کِسادا و بیل جمِس مدیریت شرکت را بر عهده گرفتند و تصمیم گرفتند مشکلاتی را که از دهه گذشته به ارث رسیده بود، برطرف کنند. آن‌ها در کنار اصلاح ساختار مارول، به فکر انجام کاری افتادند که سال‌ها کسی جسارت نزدیک شدن به آن را نداشت: خلق یک دنیای کاملا تازه برای شخصیت‌های مارول.

حاصل این تصمیم، زمین ۱۶۱۰ بود؛ جهانی که در آن، تاریخ دنیای مارول از زمان حال آغاز می‌شد و شخصیت‌های آشنا در فضایی مانند دوران معاصر زندگی می‌کردند. این جهان با انتشار مجموعه‌های «مرد عنکبوتی نهایی» (Ultimate Spider-Man) و «مردان ایکس نهایی» (Ultimate X-Men) معرفی شد و خیلی زود به موفقیتی چشمگیر رسید. این استقبال گسترده در نهایت راه را برای انتشار «نهایی‌ها» (The Ultimates) هموار کرد؛ مجموعه‌ای که به یکی از آثار جریان‌ساز مارول تبدیل شد.

زمین ۱۶۱۰ فضایی تلخ‌تر، خشن‌تر و واقع‌گرایانه‌تر از جهان اصلی مارول داشت. این رویکرد به نویسندگان اجازه می‌داد سراغ ایده‌ها و روایت‌هایی بروند که شاید در دنیای اصلی امکان پرداختن به آن‌ها وجود نداشت. البته می‌توان درباره کیفیت داستان‌های این مجموعه‌ها بحث کرد و همه آن‌ها را در یک سطح ندانست، اما نمی‌توان تاثیر چشمگیر نخستین جهان نهایی‌ها را انکار کرد.

فروش این کمیک‌ها به اندازه‌ای بود که حتی بحث جایگزین شدن آن‌ها با جهان اصلی مارول هم مطرح شد. از طرف دیگر، این مجموعه‌ها تاثیر قابل‌توجهی بر شکل‌گیری نسخه‌های اولیه دنیای سینمایی مارول (MCU) گذاشتند. به این ترتیب، جهانی که قرار بود راهی تازه برای بازآفرینی شخصیت‌های قدیمی باشد، به یکی از تاثیرگذارترین پروژه‌های تاریخ مارول تبدیل شد؛ موفقیتی که با توجه به رویکرد جسورانه و گاه افراطی این مجموعه‌ها، دستاورد کوچکی نبود.

خواندنی‌ها

درباره فاز هفت دنیای سینمایی مارول چه می‌دانیم؟

۵. زمین ایکس (Earth-X)

شرکت کوالیتی کامیکس یکی از ناشرانی بود که پس از موفقیت «سوپرمن» و «بتمن» پا به میدان گذاشت و با معرفی مجموعه‌ای از ابرقهرمانان تازه، تلاش کرد سهمی از بازار رو به رشد کمیک داشته باشد. عمو سام، هیومن بمب، ری، بلک کندور، دال من و فانتوم لیدی از جمله شخصیت‌هایی بودند که این شرکت به مخاطبان معرفی کرد.

با این حال، کوالیتی در رقابت با ناشران بزرگ‌تر دوام نیاورد و در نهایت دی‌سی این شرکت را خریداری کرد. شخصیت‌های متعلق به کوالیتی هم به‌تدریج در ساختار جهان‌های موازی دی‌سی جای گرفتند و نخستین حضور مهم آن‌ها در این ساختار، به شماره ۱۰۷ مجموعه «لیگ عدالت آمریکا» (Justice League of America) در سال ۱۹۷۳ بازمی‌گردد.

اما جهانی که این شخصیت‌ها به آن تعلق داشتند، تفاوتی اساسی با دیگر جهان‌های موازی دی‌سی داشت. در زمین ایکس، نازی‌ها درجنگ جهانی دوم پیروز شده بودند و جهان تحت سلطه آن‌ها قرار داشت. در چنین شرایطی، تنها گروهی از ابرقهرمانان به نام فریدم فایترز (Freedom Fighters) در برابر حکومت نازی‌ها ایستادگی می‌کردند و برای آزادی جهان می‌جنگیدند.

زمین ایکس طی ۱۲ سال بعد بارها در داستان‌های مختلف ظاهر شد و حتی اعضای گروه فریدم فایترز برای مدتی کوتاه صاحب مجموعه اختصاصی خودشان شدند. با این حال، اهمیت این جهان تنها به داستان‌های مربوط به قهرمانانش محدود نمی‌شود. ایده جهانی که در آن نازی‌ها برنده جنگ جهانی دوم شده‌اند، بعدها به یکی از الگوهای آشنای داستان‌پردازی در جهان‌های موازی تبدیل شد؛ الگویی که نه‌فقط در چندجهانی مارول و دی‌سی، بلکه در مجموعه‌های داستانی و فرنچایزهای مختلف فرهنگ عامه هم بارها مورد استفاده قرار گرفت.

در واقع، بسیاری از داستان‌هایی که بعدها به سراغ تصور جهانی تحت سلطه نازی‌ها رفتند، به‌نوعی وام‌دار زمین ایکس هستند. این دنیا یکی از نخستین نمونه‌های مهم چنین ایده‌ای بود و شاید بتوان آن را از پایه‌گذاران یکی از ماندگارترین الگوهای داستانی در روایت‌های جهان موازی دانست.

۴. جهان «روزهای گذشته آینده» (Days of Future Past)

این روزها بحث آینده‌ای که هوش مصنوعی بر آن سلطه دارد، بیش از هر زمان دیگری در دنیای واقعی مطرح شده است؛ اما چنین نگرانی‌ای در دنیای داستان و سرگرمی موضوع تازه‌ای نیست. نویسندگان و فیلم‌سازان چندین دهه است که آینده‌های تاریک و تحت کنترل هوش مصنوعی را به تصویر می‌کشند. این ایده هم مانند بسیاری از جریان‌های داستانی، در دوره‌هایی محبوب‌تر می‌شود و یکی از دوره‌های اوج آن به دهه ۱۹۸۰ بازمی‌گردد.

در همین دوران، شماره‌های ۱۴۱ و ۱۴۲ مجموعه «مردان-ایکس غیرطبیعی» (Uncanny X-Men) در قالب داستانی دو قسمتی، سال ۱۹۸۰ را با روایتی آخرالزمانی به پایان رساندند. این داستان که حاصل همکاری کریس کلرمونت و جان برن در یکی از دوره‌های درخشان مجموعه بود، مخاطبان را به آینده‌ای ویران‌شده برد؛ آینده‌ای که در آن، ترور سناتور رابرت کلی پیامدهایی فاجعه‌بار به دنبال داشت.

پس از این ترور، قانون ثبت جهش‌یافته‌ها به تصویب رسید و دولت‌ها ساخت ربات‌های نگهبان یا سنتینل‌ها را برای شناسایی و کنترل جهش‌یافته‌ها آغاز کردند. اما این ماشین‌ها خیلی زود از هدف اولیه خود فراتر رفتند. سنتینل‌ها که ماموریتشان کنترل جهش‌یافته‌ها بود، در نهایت تصمیم گرفتند برای برقراری نظم مورد نظر خود، کنترل تمام بشریت را به دست بگیرند. آن‌ها ابرقهرمانان جهان را از میان بردند و بازماندگان انسان و جهش‌یافته را در اردوگاه‌هایی زندانی کردند. به این ترتیب، آینده‌ای شکل گرفت که در آن نه‌تنها جهش‌یافته‌ها، بلکه تمام انسان‌ها قربانی سلطه ماشین‌ها شده بودند.

جهان داستان «روزهای گذشته آینده» بعدها در رویداد «روزهای حال آینده» (Days of Future Present) دوباره به تصویر کشیده شد و به‌تدریج جایگاهی شبیه به آینده رسمی و شناخته‌شده مردان ایکس پیدا کرد. محبوبیت این داستان به اندازه‌ای بود که روایت‌هایی درباره آینده‌های تاریک و ویران‌شده، پس از آن به یکی از عناصر ثابت دنیای کمیک تبدیل شدند.

امروزه تقریبا برای هر شخصیت بزرگ دنیای کمیک می‌توان دست‌کم یک نسخه آخرالزمانی یا آینده‌ای ویران‌شده پیدا کرد. گویی داشتن یک خط زمانی تاریک و متفاوت، به یکی از نشانه‌های تثبیت جایگاه یک شخصیت در فرهنگ کمیک تبدیل شده است. «روزهای گذشته آینده» فقط یک داستان موفق نبود؛ اثری بود که الگوی تازه‌ای در روایت داستان‌های ابرقهرمانی به وجود آورد و تاثیری ماندگار بر فرهنگ عامه گذاشت.

خواندنی‌ها

جهش‌یافته‌ها آماده ورود به دنیای سینمایی مارول می‌شوند؟

۳. زمین-سه (Earth-Three)

دی‌سی از نخستین ناشرانی بود که مفهوم جهان‌های موازی یا چندجهانی را به دنیای کمیک معرفی کرد. این ایده در کنار فرصت‌های داستانی تازه، امکان خلق جهانی را هم فراهم می‌کرد که در آن همه‌چیز برعکس دنیای اصلی باشد؛ جهانی که قهرمانانش به جای نجات مردم، به شرورانی قدرتمند تبدیل شده‌اند.

با تبدیل شدن لیگ عدالت به یکی از محافظان چندجهانی، طبیعی بود که این گروه با نسخه‌ای شرور از خودش هم روبه‌رو شود. نتیجه این ایده، خلق گروهی به نام سندیکای جنایت (Crime Syndicate) بود؛ گروهی متشکل از نسخه‌های شرور ابرقهرمانان مشهور. البته از نظر تاریخی، انجمن بی‌عدالتی (Injustice Society) پیش از آن‌ها به‌عنوان گروهی متشکل از شخصیت‌های شرور شکل گرفته بود، اما تفاوت مهم سندیکای جنایت در این بود که اعضایش نسخه‌های موازی و شرور قهرمانان زمین اصلی بودند.

اولترامن، اولمن، جانی کوئیک، سوپر وومن و پاور رینگ، قدرتمندترین چهره‌های شرور زمین-سه به شمار می‌رفتند؛ جهانی که در آن شرارت همواره پیروز می‌شد و این شخصیت‌ها با مشت آهنین بر آن حکومت می‌کردند. برای شکست دادن آن‌ها، قدرت لیگ عدالت به‌تنهایی کافی نبود و در نهایت اتحاد این گروه با انجمن عدالت آمریکا (Justice Society of America) توانست تهدید سندیکای جنایت را متوقف کند. این داستان، جایگاه اعضای سندیکای جنایت را به‌عنوان یکی از دشمنان شاخص و ماندگار لیگ عدالت تثبیت کرد.

زمین-سه نخستین نمونه مهم از مجموعه جهان‌های شرور در چندجهانی دی‌سی بود و عملا الگویی را بنا گذاشت که بعدها بارها تکرار شد. جذابیت اصلی این دنیا در سادگی ایده آن نهفته بود: شخصیت‌هایی که مخاطبان به‌خوبی می‌شناختند، با تغییراتی حساب‌شده به نسخه‌هایی شرور تبدیل می‌شدند. به این ترتیب، بزرگ‌ترین قهرمانان جهان دی‌سی در نقش دشمنانی قدرتمند ظاهر می‌شدند و همین تغییر جایگاه، زمینه را برای خلق داستان‌هایی تازه فراهم می‌کرد.

در سال‌های بعد، داستان‌های مختلفی در این دنیا روایت شد و به‌مرور، جهان زمین-۳ (Earth-3) با داستان‌ها و جزئیات بیشتری گسترش یافت. این دنیا حالا یکی از ارکان مهم چندجهانی دی‌سی به شمار می‌رود. موفقیت آن هم باعث شد در جهان‌های موازی دیگر، چه در آثار مارول و چه در مجموعه‌های متعلق به ناشران دیگر، همواره نمونه‌هایی از دنیاهایی را ببینیم که در آن‌ها نسخه‌های شرور قهرمانان و گروه‌های ابرقهرمانی قدرت را در دست دارند.

۲. جهان «عصر آپوکالیپس» (Age of Apocalypse)

مردان ایکس در آغاز دهه ۱۹۹۰ به محبوب‌ترین گروه ابرقهرمانی جهان تبدیل شده بودند؛ آن هم بدون اینکه برای رسیدن به چنین جایگاهی به فیلم‌های سینمایی متکی باشند. این گروه برخلاف بعضی از رقبایش که نامشان با یک حرف بزرگ A گره خورده بود، موفق شد جایگاهی مستقل و بسیار قدرتمند در میان مخاطبان پیدا کند. محبوبیت مردان ایکس بعدها نه‌تنها کاهش پیدا نکرد، بلکه بیشتر هم شد. در همین دوران بود که یکی از محبوب‌ترین داستان‌های جهان‌های موازی تاریخ کمیک شکل گرفت: «عصر آپوکالیپس» (Age of Apocalypse).

داستان از جایی آغاز می‌شود که لژیون، پسر پروفسور ایکس، به گذشته سفر می‌کند تا مگنیتو را به قتل برساند. او تصور می‌کند مگنیتو عامل اصلی مشکلات زندگی پدرش بوده و همین موضوع باعث شده پروفسور ایکس نتواند پدر خوبی باشد. بنابراین، از نگاه لژیون، اگر مگنیتو از میان برداشته شود، می‌توان از تمام اتفاقات ناگوار بعدی جلوگیری کرد و آینده را به مسیری بهتر تغییر داد.

پسی‌لاک، استورم، اسقف و آیس‌من نیز برای متوقف کردن لژیون به گذشته می‌روند. در نهایت لژیون در اجرای نقشه‌اش اشتباه می‌کند و به‌جای مگنیتو، پدر خودش را به قتل می‌رساند. همین اتفاق، مسیر تاریخ را به‌کلی تغییر می‌دهد و جهانی متفاوت را به وجود می‌آورد؛ جهانی که در آن آپوکالیپس زودتر از زمان اصلی، برنامه خود را برای سلطه بر جهان آغاز می‌کند.

نبرد جهش‌یافته‌ها در جریان این اتفاقات، فرصتی در اختیار آپوکالیپس قرار می‌دهد تا قدرتش را گسترش دهد و ارتشی از افراد ابرقدرت تشکیل دهد. او با تکیه بر این ارتش، جنگی تمام‌عیار علیه دولت‌های انسانی به راه می‌اندازد و بخش بزرگی از جهان را تحت سلطه خود درمی‌آورد. در این میان، مگنیتو برای زنده نگه داشتن میراث دوست قدیمی‌اش، پروفسور ایکس، گروه تازه‌ای از مردان ایکس را تشکیل می‌دهد تا در برابر امپراتوری آپوکالیپس مقاومت کنند.

«عصر آپوکالیپس» یکی از درخشان‌ترین و تاثیرگذارترین رویدادهای تاریخ کمیک محسوب می‌شود. اهمیت این داستان تنها به محبوبیت آن در زمان انتشار محدود نیست؛ ساختار روایی و ایده محوری‌اش به الگویی برای بسیاری از آثار بعدی تبدیل شد. مجموعه‌هایی مانند «فلش‌پوینت» (Flashpoint)، «عصر اولتران» (Age of Ultron) و آثار متعدد دیگر، به‌نوعی از فرمولی الهام گرفتند که این داستان به شکلی موفق به کار گرفته بود: تغییر یک اتفاق مهم در گذشته و نمایش جهانی که در نتیجه آن، مسیر تاریخش به‌کلی عوض شده است.

مارول در سال‌های بعد تلاش کرد با انتشار داستان‌هایی مانند «عصر ایکس» (Age of X)، «عصر مردان ایکس» (Age of X-Man) و «عصر مکاشفه» (Age of Revelation)، موفقیت این فرمول را تکرار کند. با این حال، هیچ‌کدام نتوانستند به جایگاه نسخه اصلی نزدیک شوند. حالا با گذشت ۳۱ سال از انتشار «عصر آپوکالیپس»، این داستان همچنان یکی از نمونه‌های برجسته روایت‌های جهان موازی است و تاثیر آن بر کمیک‌های ابرقهرمانی به‌وضوح دیده می‌شود.

خواندنی‌ها

فیلم‌های مردان ایکس از بدترین تا بهترین؛ جهان تاریک ابرقهرمان‌های متفاوت

۱. زمین-دو (Earth-Two)

نخستین ابرقهرمانان دنیای کمیک در سال ۱۹۳۸ و با انتشار شماره اول مجموعه «اکشن کامیکس» (Action Comics) معرفی شدند؛ اتفاقی که آغاز شکل‌گیری جهانی بود که بعدها نام زمین-دو (Earth-Two) را گرفت. شاید این موضوع کمی عجیب به نظر برسد؛ چرا که زمین دو برخلاف تصور رایج، جهانی تازه و مستقل نبود، بلکه همان دنیای اولیه ابرقهرمانان دی‌سی محسوب می‌شد. برای درک دلیل این نام‌گذاری، باید کمی به جلوتر برویم.

سوپرمن، بتمن، واندر وومن، نسخه‌های اولیه فلش و گرین لنترن، گرین ارو، سندمن، اتم، هاوک‌من، هاوک‌گرل، گربه‌وحشی، استارمن، رابین، زاتارا و شخصیت‌های بسیار دیگری در سال‌های بعد معرفی شدند و به‌تدریج جهان ابرقهرمانی دی‌سی را شکل دادند. در کنار این قهرمانان، گروه بزرگی از شخصیت‌های شرور هم به وجود آمدند تا میدان نبردی گسترده برای داستان‌های آن دوران فراهم شود.

در همین دوره، گروه‌هایی مانند انجمن عدالت آمریکا (Justice Society of America) و جوخه ستارگان (All-Star Squadron) شکل گرفتند و به مقابله با دشمنان مختلف و قدرت‌های مهم در جنگ جهانی دوم پرداختند. محبوبیت ابرقهرمانان در دهه‌های نخست به اوج رسید، اما در دهه ۱۹۵۰ به‌تدریج فروکش کرد. در آن دوران، بسیاری از شخصیت‌ها از صحنه کنار رفتند و تنها سوپرمن، بتمن و واندر وومن توانستند حضور پیوسته خود را در طول این دهه حفظ کنند.

اما نام زمین-دو بعدها و با انتشار شماره ۱۲۳ مجموعه «فلش» (The Flash) در سال ۱۹۶۱ مطرح شد. این داستان نقطه عطفی در تاریخ دی‌سی بود و زمینه را برای خلق مفهوم چندجهانی این ناشر فراهم کرد. از آن پس، شخصیت‌های متعلق به دوران طلایی کمیک دیگر صرفا قهرمانانی از گذشته نبودند، بلکه در قالب ساکنان جهانی مستقل و موازی به داستان‌ها بازگشتند.

انجمن عدالت آمریکا در مجموعه «لیگ عدالت آمریکا» حضور پیدا کرد، قهرمانان تازه‌ای از زمین-دو در داستان‌های مکمل معرفی شدند و مجموعه‌هایی مانند «کمیک‌های ستارگان» (All-Star Comics) دوباره به انتشار رسیدند. به این ترتیب، زمین-دو از سال ۱۹۶۱ تا ۱۹۸۶ به یکی از مهم‌ترین و محبوب‌ترین بخش‌های جهان داستانی دی‌سی تبدیل شد.

اهمیت این دنیا در این بود که نشان داد جهان‌های داستانی مختلف می‌توانند در کنار یکدیگر وجود داشته باشند، بدون اینکه لزوما جایگزین هم شوند یا اعتبار یکدیگر را از بین ببرند. زمین-دو راه را برای شکل‌گیری چندجهانی دی‌سی هموار کرد و به نویسندگان اجازه داد شخصیت‌های قدیمی را بدون برهم زدن تداوم داستان‌های اصلی، دوباره به میدان بیاورند.

به همین دلیل، اگر به جهان‌های موازی و داستان‌های چندجهانی علاقه دارید، باید سهم گاردنر فاکس و ایده خلاقانه زمین-دو را به یاد داشته باشید. این دنیا نه‌فقط یکی از مهم‌ترین جهان‌های موازی تاریخ کمیک، بلکه نقطه شروع تحولی بود که بعدها به یکی از ویژگی‌های اصلی داستان‌پردازی در دنیای ابرقهرمانان تبدیل شد.

خواندنی‌ها

۵ فیلم برتر بتمن و سوپرمن؛ دو ابرقهرمان برتر تاریخ علیه همه

منبع: ComicBook