همه چیز درباره جایزه نوبل ۲۰۲۶؛ تقدیر از آثار آینده‌محور بشریت

با آغاز اکتبر (برابر با مهر ماه) فصل جوایز نوبل در حالی فرا رسیده است که چشم‌های بسیاری منتظر اعلام اسامی برگزیدگان جایزه نوبل 2026 هستند. جایزه‌ای که هر سال برای برترین و اثرگذارترین دستاوردها در زمینه‌ی دانش، فرهنگ و جامعه به افراد یا سازمان‌ها اهدا می‌شود. امسال نیز شش جایزه در رشته‌های فیزیولوژی یا پزشکی، فیزیک، شیمی، ادبیات، صلح و علوم اقتصادی در فاصله‌ی 5 تا 12 اکتبر اعلام می‌شوند.

تا پیش از اعلام رسمی، هیچ فهرست رسمی از نامزدهای نوبل منتشر نمی‌شود و حتی این فهرست طبق قوانین نوبل، تا 50 سال محرمانه باقی می‌ماند. با این وجود پیش از اعلام برندگان نوبل، گمانه‌زنی‌های بسیاری بر اساس تحلیل کارشناسان، سوابق علمی، جوایز پیشین، میزان استناد به پژوهش‌ها و پیش‌بینی رسانه‌های تخصصی انجام می‌شود که همین‌ها هم ارزش بالایی دارند.

جایزه نوبل

«جایزه نوبل» (Nobel Prize) از مهم‌ترین جایزه‌های جهانی در زمینه‌ی علم است که به توصیه‌ی «آلفرد نوبل» (Alfred Nobel)، شیمیدان سوئدی و مخترع دینامیت، بنیان‌گذاری شد. به درخواست او در وصیت‌نامه‌اش، این جوایز به کسانی اهدا می‌شود که «بیشترین سود را برای بشریت» به ارمغان آورده‌اند. بدین ترتیب جایزه نوبل به‌تدریج به انگیزه‌ای برای پیشرفت علمی، ادبی و انسانی بشر تبدیل شد.

مجسمه نوبل
Credit: Reuters

مدال نوبل برای نخستین بار در سال 1901 اهدا شد و از آن زمان تا امروز، هر سال در زمینه‌های تعیین شده، به شاخص‌ترین چهره‌های علمی و فرهنگی اهدا می‌شود. در شمار برخی از برگزیدگان این جایزه می‌توان از آلبرت اینشتین، ماری کوری، نیلز بور، فرانسیس کریک و نلسون ماندلا یاد کرد. هرچند باید در نظر داشت که بسیاری از چهره‌های اثرگذار مانند مایکل فارادی، نیکولا تسلا، لئو تولستوی و مهاتما گاندی هم این جایزه را دریافت نکرده‌اند. بدین ترتیب الزاما اهدای نوبل بیانگر اعتبار فعالیت‌های علمی-فرهنگی نیست.

بنیاد نوبل هر سال در 6 زمینه برگزیدگان را اعلام می‌کند:

• فیزیولوژی یا پزشکی (Physiology or Medicine): برای محققانی که در زمینه‌ی پزشکی و زیست‌شناسی باعث پیشرفت روند درمانی یا درک فرآیندهای زیستی شده‌اند.
• فیزیک (Physics): برای کشف‌ها یا اختراعاتی که در فیزیک، درک ما را از جهان طبیعی بهبود داده‌اند.
• شیمی (Chemistry): برای پژوهشگرانی که در زمینه‌ی شیمی، به کشف بنیادین یا کاربردی دست زده‌اند.
• ادبیات (Literature): برای نویسندگان و شاعران شاخصی که آثار آن‌ها ماندگار و الهام‌بخش باشد.
• صلح (Peace): برای چهره‌ها یا سازمان‌هایی که در زمینه‌ی صلح جهانی و حل چالش‌های انسانی نقش عمده‌ای داشته‌اند.
• علوم اقتصادی (Economic Sciences): برای دستاوردهای نظری و کاربردی در زمینه‌ی اقتصادی که نقش مؤثری در زندگی و جوامع بشری دارند.

بین سال‌های 1901 تا 2025، پنج جایزه‌ی اصلی نوبل به همراه جایزه‌ی علوم اقتصادی، در مجموع 633 بار به 1026 فرد و سازمان اهدا شده است. در این میان، برخی افراد و سازمان‌ها بیش از یک بار موفق به دریافت این جایزه شده‌اند و بسیاری از جوایز نیز چند برگزیده‌ی مشترک داشته است.

اعلام برگزیدگان جایزه نوبل در اوایل ماه اکتبر برای پزشکی، فیزیک، شیمی، ادبیات، صلح و اقتصاد به ترتیب در روزهای دوشنبه، سه‌شنبه، چهارشنبه، پنج‌شنبه، جمعه و دوشنبه‌ی هفته‌ی بعد صورت می‌گیرد و مراسم اهدای جوایز، هر سال 10 دسامبر در سالگرد درگذشت آلفرد نوبل در استکهلم سوئد برگزار می‌شود. اهدای جایزه صلح نوبل نیز به صورت جداگانه در اسلو نروژ برگزار می‌شود.

جایزه نوبل پزشکی/فیزیولوژی 2026

جایزه نوبل فیزیولوژی یا پزشکی، هر سال به دانشمندان و پژوهشگرانی اعطا می‌شود که کشف یا دستاورد مهمی در علوم زیستی و پزشکی داشته‌اند. این جایزه از سال 1901 یکی از شش جایزه‌ی نوبل است و موضوعات مختلف از زیست‌شناسی و ژنتیک گرفته تا سازوکار بیماری‌ها و عملکرد بدن انسان را پوشش می‌دهد.

پیش از اعلام رسمی برنده، چند گروه از پژوهشگران در پیش‌بینی‌های نوبل پزشکی مورد توجه قرار داشتند. اپتوژنتیک و پژوهش‌های مرتبط با کنترل فعالیت نورون‌ها با نور، به‌ویژه به دلیل تأثیر گسترده‌ی این فناوری بر علوم اعصاب، از گزینه‌های شاخص بود. همچنین نام پژوهشگرانی در زمینه‌ی RNA، زیست‌شناسی ساختاری، ایمنی‌شناسی، ژنتیک و سازوکارهای سرطان در فهرست‌های پیش‌بینی دیده می‌شد.

سرانجام نوبل پزشکی 2026 به‌طور مشترک به «کارل دیسروث» (Karl Deisseroth)، «پیتر هگمان» (Peter Hegemann) و «گئورگ ناگل» (Georg Nagel) به دلیل «کشفیات مرتبط با کانال‌های یونی حساس به نور و اپتوژنتیک» اهدا شد. هگمان و ناگل در مطالعه روی جلبک تک‌سلولی «کلامیدوموناس» (Chlamydomonas) پروتئین حساس به نور «چنل‌رودوپسین» (Channelrhodopsin) را شناسایی کردند. این پروتئین با دریافت نور آبی، کانالی را در غشای سلول باز می‌کند و موجب جریان یون‌ها و ایجاد سیگنال الکتریکی می‌شود.

پس از آن، دیسروث ژن این پروتئین را به سلول‌های عصبی منتقل کرد و نشان داد که می‌توان با نور، فعالیت نورون‌ها را کنترل کرد. روشی که بعدها «اپتوژنتیک» (Optogenetic) یا ژن‌شناسی نوری نام گرفت و امکان مطالعه‌ی دقیق مدارهای عصبی، حافظه، احساسات و رفتار را در مغز زنده فراهم کرد.

جایزه نوبل فیزیک 2026

جایزه نوبل فیزیک به محققانی با مطالعات شاخص در فیزیک اعطا می‌شود. این جایزه طیف گسترده‌ای از موضوعات، از فیزیک ذرات و کیهان‌شناسی تا ماده‌ی چگال، فیزیک کوانتومی و فناوری‌های نوری را دربر می‌گیرد. پیش از اعلام رسمی نوبل فیزیک 2026 در 6 اکتبر، زمینه‌هایی مانند مواد کوانتومی و ماده‌ی چگال، متامتریال‌ها و اپتیک، اثر کوانتومی هال غیرعادی، فناوری OLED و اطلاعات کوانتومی بیش از دیگر حوزه‌ها مورد توجه قرار داشتند.

امسال «فرانسیس هالزن» (Francis Halzen) فیزیک‌دان بلژیکی-آمریکایی و استاد دانشگاه ویسکانسین-مدیسن اعطا شد. او نقشی محوری در تأسیس و توسعه‌ی «رصدخانه نوترینویی قطب جنوب» (IceCube Neutrino Observatory) داشت. این تأسیسات عظیم، زیر یخ‌های قطب جنوب ساخته شده و از حدود یک کیلومتر مکعب یخ برای شناسایی ردپای نوترینوها استفاده می‌کند. از آنجا که نوترینوها بر خلاف نور از محیط‌های بسیار متراکم عبور می‌کنند، این دستاورد راهی تازه برای مطالعه‌ی جهان شکل داده است.

از میان نام‌های مطرح شده پیش از اعلام جوایز، می‌توان به «نیکولا اسپالدین» (Nicola Spaldin) برای پژوهش‌های نظری درباره‌ی چندفروئیک‌های مگنتوالکتریک در دمای اتاق، «چیهایا آداچی» (Chihaya Adachi)، استیون فارست (Stephen Forrest) و مارک تامپسون (Mark Thompson) برای نقش مؤثر در توسعه‌ی فناوری OLED بسیار پربازده و «چیکون شو» (Qikun Xue) برای مشاهده‌ی تجربی اثر کوانتومی هال غیرعادی اشاره کرد.

هر سه این پیش‌بینی‌ها در فهرست «برگزیدگان ارجاع» (Citation Laureates) سال 2026 مؤسسه‌ی علمی «کلاریویت» (Clarivate) نیز قرار داشتند. در کنار آن‌ها، نام «جان پندری» (John Pendry) برای مطالعات بنیادی درباره‌ی متامتریال‌ها و اپتیک تبدیلی، «فدریکو کاپاسو» (Federico Capasso) برای پژوهش‌ در فوتونیک، متامتریال‌ها و متاسرفیس‌ها و نقش مؤثر در اختراع لیزر آبشاری کوانتومی نیز دیده می‌شد. علاوه بر این «الکسی کیتایف» (Alexei Kitaev)، «جان پرسکیل» (John Preskill) و «چارلز کین» (Charles Kane) برای پژوهش‌های بنیادی در زمینه‌ی اطلاعات و محاسبات کوانتومی از شانس‌های دریافت جایزه‌ی امسال معرفی شده بودند.

جایزه نوبل شیمی 2026

جایزه نوبل شیمی به دستاوردهای شاخص در شیمی و علوم مرتبط با آن تعلق می‌گیرد و در سال‌های اخیر مرزهای آن با زیست‌شناسی، علم مواد، انرژی و فناوری‌های زیستی بیش از پیش درهم‌آمیخته است. از جمله موضوعاتی که پیش از اعلام رسمی برندگان، در پیش‌بینی‌های نوبل شیمی 2026 مطرح شده‌اند می‌توان به توالی‌یابی نسل جدید DNA، انتقال الکترون در پروتئین‌ها، تک‌لایه‌های خودآرا، ویرایش دقیق ژن و سلول‌های خورشیدی پروسکایتی اشاره کرد. همچنین نام پژوهشگرانی در سنتز کربوهیدرات‌ها و گلیکوپروتئین‌ها و پلیمریزاسیون ATRP مطرح شده است.

در میان پیش‌بینی‌های مطرح، «شنکار بالاسوبرامانیان» (Shankar Balasubramanian) و «دیوید کلنرمن» (David Klenerman) برای توالی‌یابی نسل جدید DNA که امکان خواندن سریع‌تر و ارزان‌تر حجم زیادی از اطلاعات ژنتیکی را فراهم کرد، از گزینه‌های شاخص هستند. «هری گری» (Harry B. Gray) و «جی وینکلر» (Jay R. Winkler) نیز برای پژوهش‌هایشان درباره‌ی انتقال الکترون در پروتئین‌ها مطرح شده‌اند. «دیوید آلرا» (David L. Allara)، «رالف نوزو» (Ralph G. Nuzzo) و «جیکوب ساگیو» (Jacob Sagiv) هم برای توسعه تک‌لایه‌های خودآرا (SAMs) مورد توجه هستند.

در کنار این افراد، نام «دیوید آر. لیو» (David R. Liu) نیز به دلیل توسعه‌ی فناوری‌های نو برای ویرایش دقیق DNA در سلول‌های زنده، «تسوتومو مییاساکا» (Tsutomu Miyasaka)، «نام-گیو پارک» (Nam-Gyu Park) و «هنری اسنیت» (Henry J. Snaith) برای توسعه‌ی سلول‌های خورشیدی پروسکایتی، «چی-هوی وانگ» (Chi-Huey Wong) برای سنتز برنامه‌پذیر کربوهیدرات‌ها و گلیکوپروتئین‌ها، «کریستوف ماتیاسفسکی» (Krzysztof Matyjaszewski) برای مطالعات در پلیمریزاسیون ATRP و «پاتریک هالند» (Patrick Holland) برای پژوهش درباره‌ی ترکیبات آهن و کبالت و کاربرد آن‌ها در کاتالیز مطرح شده است.

جایزه نوبل ادبیات 2026

جایزه نوبل ادبیات به دستاوردهای الهام‌بخش ادبی اهدا می‌شود و سال 2026 یکی از دشوارترین جوایز برای پیش‌بینی است. برخلاف جوایز علمی، نمی‌توان احتمال انتخاب یک نویسنده را تنها بر اساس شاخص‌های کمی مانند تعداد استنادها یا نتایج پژوهشی سنجید. آکادمی سوئد معمولا مجموعه‌ی آثار یک نویسنده و ارزش ادبی و تأثیرگذاری آن‌ها را در نظر می‌گیرد و بنابراین پیش‌بینی نوبل ادبیات بیشتر بر سابقه‌ی ادبی، سبک نویسنده و اهمیت آثار او تکیه دارد.

در پیش‌بینی‌های سال 2026 «آمیتاو گوش» (Amitav Ghosh)، نویسنده‌ی هندی به‌دلیل رمان‌ها و آثار غیرداستانی خود درباره‌ی استعمار، مهاجرت، تاریخ و بحران اقلیمی شناخته می‌شود. «کان شو» (Can Xue)، نویسنده‌ی چینی نیز با آثار دارای ساختارهای سورئال و چندلایه به‌عنوان یکی از چهره‌های مهم ادبیات تجربی و آوانگارد چین مطرح است. همچنین «توماس پینچن» (Thomas Pynchon) نویسنده‌ی آمریکایی و از چهره‌های برجسته ادبیات پست‌مدرن، با درهم‌آمیختن موضوعاتی مانند جنگ، فناوری، توطئه، تاریخ و پارانویا، جایگاه ویژه‌ای در ادبیات مدرن آمریکا پیدا کرده است و می‌تواند از برگزیدگان امسال باشد.

با این حال هیچ یک از این نویسندگان را نمی‌توان برنده‌ی قطعی امسال دانست و باید منتظر اعلام جوایز در 8 اکتبر (16 مهر) باشیم.

جایزه نوبل صلح 2026

جایزه صلح نوبل 2026 بیش از سایر جوایز نوبل، تحت تأثیر جنگ‌ها، بحران‌های انسانی و تحولات سیاسی جهان قرار دارد. کمیته‌ی نوبل نروژ اعلام کرده است که در سال 2026 در مجموع 287 نامزد برای دریافت این جایزه وجود داشته که بیش از یک‌چهارم آن‌ها سازمان‌ها بوده‌اند. در پیش‌بینی‌های منتشر شده، گزینه‌هایی مانند اتاق‌های واکنش اضطراری سودان، سازمان نجات کودکان، کمیته‌ی حفاظت از روزنامه‌نگاران، دیوان بین‌المللی دادگستری، دیوان کیفری بین‌المللی و ایستگاه فضایی بین‌المللی مورد توجه قرار گرفته‌اند.

اتاق‌های واکنش اضطراری سودان شبکه‌هایی داوطلبانه‌اند که در جریان جنگ سودان شکل گرفتند و با ارائه‌ی غذا، خدمات پزشکی، تخلیه غیرنظامیان و دیگر خدمات ضروری به جوامع آسیب‌دیده کمک می‌کنند. نام «میکولا کولِبا» (Mykola Kuleba) و سازمان نجات کودکان نیز برای فعالیت در زمینه‌ی حمایت از کودکان در مناطق جنگی مطرح شده است. کمیته‌ی حفاظت از روزنامه‌نگاران نیز برای دفاع از آزادی مطبوعات مورد توجه است. همچنین دیوان بین‌المللی دادگستری (ICJ) و دیوان کیفری بین‌المللی (ICC) به دلیل نقش خود در حل‌وفصل اختلافات بین‌المللی و پیگیری جرایم بین‌المللی از گزینه‌های مطرح هستند.

اما یکی از متفاوت‌ترین گزینه‌های مطرح شده، «ایستگاه فضایی بین‌المللی» (ISS) است که نمادی از همکاری علمی میان کشورهای مختلف به‌شمار می‌رود. فضانوردان و پژوهشگران کشورهای گوناگون طی دهه‌ها در این آزمایشگاه مداری مشترک همکاری کرده‌اند و همین موضوع می‌تواند آن را به نمادی از همکاری بین‌المللی در دوره‌ی افزایش تنش‌های ژئوپلیتیکی تبدیل کند.

سردر ساختمان بنیاد نوبل
Credit: Alamy

جایزه نوبل اقتصاد 2026

جایزه علوم اقتصادی به یاد آلفرد نوبل آخرین جایزه در تقویم نوبل است که به برترین کارها در زمینه‌ی توسعه‌ی اقتصادی و رشد جوامع اعطا می‌شود و امسال در 12 اکتبر 2026 (20 مهر) اعلام خواهد شد. در پیش‌بینی‌های منتشرشده، زمینه‌های مطالعاتی گسترده‌ای از اقتصاد دیجیتال و بازارهای آنلاین گرفته تا نوآوری و تغییرات سازمانی شرکت‌ها و نقش بانک مرکزی در اقتصاد کلان دیده می‌شود.

«سوزان اَتی» (Susan C. Athey) و «هال واریان» (Hal R. Varian) از نام‌های مطرح شده هستند که برای پژوهش‌هایشان درباره‌ی اقتصاد فناوری اطلاعات، اقتصاد دیجیتال و بازارهای آنلاین مورد توجه هستند. «مایکل وودفورد» (Michael D. Woodford) نیز به‌دلیل مطالعات بنیادی درباره‌ی سیاست پولی و نقش انتظارات و ارتباطات بانک مرکزی در اقتصاد کلان مطرح شده است. همچنین «سیدنی وینتر» (Sidney G. Winter) برای پژوهش درباره‌ی نوآوری، قابلیت‌های شرکت‌ها، تغییرات سازمانی و پویایی اقتصادی از نامزدهای احتمالی است.

در کنار این چهار اقتصاددان، نام‌های «آریل پیکس» (Ariel Pakes) در اقتصاد صنعتی، «ریچارد بلاندل» (Richard Blundell) در اقتصاد نیروی کار، «رابرت بارو» (Robert Barro) در اقتصاد کلان و «پارثا داسگوپتا» (Partha Dasgupta) در اقتصاد محیط زیست نیز دیده می‌شود. همچنین «ارنست فِر» (Ernst Fehr) و «متیو رابین» (Matthew Rabin) در زمینه‌ی اقتصاد رفتاری از چهره‌های مطرح برای دریافت جایزه نوبل اقتصاد 2026 هستند.

پیش‌بینی دشوار برندگان نوبل

پیش‌بینی نوبل با پیش‌بینی بسیاری از جوایز دیگر تفاوت دارد. اطلاعات مربوط به نامزدی‌ها و بحث‌های داخلی کمیته‌ها محرمانه است و تا سال‌ها منتشر نمی‌شود. یکی از ابزارهای مورد توجه برای پیش‌بینی جوایز علمی اما فهرست برترین ارجاعات مؤسسه اطلاعات علمی کلاریویت است.

این فهرست بر اساس تحلیل استنادهای علمی و ارزیابی کارشناسی تهیه می‌شود و از سال 2002 تا کنون، 89 نفر بیان شده در آن، بعدا جایزه نوبل دریافت کرده‌اند. با این حال این مؤسسه تأکید می‌کند که این فهرست پیش‌بینی برندگان نوبل در یک سال مشخص نیست.

از سوی دیگر، جوایزی مانند صلح و ادبیات اساسا با معیارهای کمی قابل پیش‌بینی نیستند و بسیار به رویدادهای روز جوامع مختلف وابسته‌اند. به همین دلیل ممکن است نامی که هفته‌ها در صدر فهرست‌های پیش‌بینی قرار دارد، در نهایت برگزیده نشود.

جایزه نوبل؛ نماد یکپارچگی پیشرفت بشر

جایزه نوبل 2026 بار دیگر اهمیت تلاش‌های علمی، ادبی و بشردوستانه‌ای را یادآوری می‌کند که تأثیری فراتر از مرز کشورها یا یک حوزه‌ی تخصصی دارند. این جایزه، تنها تقدیر از دستاوردهای برجسته نیست، بلکه نمادی از ارزش دانش، خلاقیت، صلح و تلاش برای بهبود زندگی انسان‌ها محسوب می‌شود. در طول بیش از یک قرن، نوبل به یکی از شناخته‌شده‌ترین نمادهای قدردانی از پیشرفت‌های اثرگذار بشری تبدیل شده است.

نگاهی به موضوعات مطرح‌شده در پیش‌بینی‌های نوبل 2026 نیز نشان می‌دهد که دغدغه‌های علمی و انسانی آینده‌محور محور اصلی آثار مطرح هستند. از شناخت مغز، مواد و فناوری‌های کوانتومی و توسعه‌ی روش‌های نوین شیمیایی گرفته تا ادبیات بازتاب‌دهنده‌ی جامعه و جهان معاصر، تلاش برای کاهش رنج انسان‌ها در بحران‌ها و جنگ‌ها و پژوهش‌های اقتصادی درباره‌ی تغییرات فناوری و ساختار جوامع، همه نشان می‌دهند که پیشرفت بشریت نیازمند مسیر علمی و فناورانه در کنار فرهنگ، صلح و همکاری بین‌المللی است.