«نازا»؛ مستند ضد اسرائیلی که ونیز را ۲۵ دقیقه به تشویق واداشت
مستند «نازا» (NAZA) ساخته یووال آبراهام و ریچل سور، پس از نمایش جهانی در بخش مسابقه جشنواره فیلم ونیز با استقبال فوقالعاده تماشاگران روبهرو شد و ۲۵ دقیقه تشویق دریافت کرد؛ رکوردی تازه برای یک فیلم در جشنوارههای بزرگ سینمایی. در حالی که پرچمهای فلسطین در سالن گراند ونیز به اهتزاز درآمده بودند، این مستند توانست طولانیترین تشویق تاریخ جشنواره ونیز و یکی از طولانیترین استقبالهای ثبتشده در یک جشنواره معتبر سینمایی را رقم بزند.
این فیلم ادامهای بر مسیر آبراهام و سور در «جز این سرزمین، جایی نیست» (No Other Land) است؛ مستندی که آنها در کنار فیلمسازان فلسطینی، باسل عدرا و حمدان بلال، ساختند و در سال ۲۰۲۵ جایزه اسکار بهترین مستند را دریافت کرد. آن فیلم تلاشهای مورد حمایت ارتش اسرائیل برای ازبینبردن روستاهای فلسطینی در منطقه مسافر یطا در کرانه باختری را ثبت میکرد و در عین حال تصویری گستردهتر از اشغال سرزمینهای فلسطینی ارائه میداد.
عنوان نازا از یک مخفف عبری مورد استفاده در ارتش اسرائیل گرفته شده است؛ اصطلاحی که برای اشاره به تعداد غیرنظامیانی به کار میرود که هنگام برآورد تلفات احتمالی یک حمله، پیش از انجام آن، احتمال کشتهشدنشان در نظر گرفته میشود.
یووال آبراهام پیش از نمایش جهانی فیلم در گفتوگو با «ددلاین» (Deadline) درباره این موضوع توضیح داده بود:
«فیلم ما نشان میدهد که در سیستم هدفگیری اسرائیل، واحد اصلی هدفگیری یک خانه خانوادگی در غزه است. این سیستم به همین شکل کار میکند؛ هر ساختمان و هر خانه در غزه یک شماره دارد و سیستم برای پیدا کردن اهداف طراحی شده است. وقتی این افراد در فضاهای غیرنظامی هستند و به خانههایشان برمیگردند، برای من این یکی از تکاندهندهترین افشاگریهای فیلم است. البته فکر میکنم مردم باید پیش از این هم از چنین چیزی خبر میداشتند، چون باید به فلسطینیهای غزه که درباره این اتفاقات صحبت میکنند، گوش میدادند. اما شنیدن این موضوع از داخل خود این سیستم، برای من بسیار تکاندهنده بود.»
دو کارگردان اسرائیلی فیلم در حالی که تماشاگران برای مستندشان ایستاده و تشویق میکردند، چهرههایی جدی و گرفته داشتند. نازا با تکیه بر شهادت نیروهای اطلاعاتی و سربازانی که در این عملیاتها حضور داشتهاند، به سازوکار هدفگیری حسابشده غیرنظامیان در غزه در جریان حملات موشکی ارتش اسرائیل میپردازد.
این تشویق ۲۵ دقیقهای رکورد تازهای برای یک فیلم در جشنوارههای بزرگ ثبت کرد و از استقبال نزدیک به ۲۴ دقیقهای «صدای هند رجب» (The Voice of Hind Rajab) در جشنواره ونیز سال گذشته و همچنین تشویق ۲۲ دقیقهای «هزارتوی پن» (Pan’s Labyrinth) ساخته گیرمو دل تورو پیشی گرفت. این فیلم همچنین با فاصلهای قابلتوجه طولانیترین تشویق در جشنواره ونیز امسال را دریافت کرده است. اتفاقی جالب اینکه کوثر بن هنیه، کارگردان صدای هند رجب که امسال یکی از اعضای هیئت داوران ونیز است، به همراه ندیم شیخروها، تهیهکننده آن فیلم، در سالن حضور داشتند.
آبراهام و سور در این مراسم با جیمز ویلسون از «جیدبلیو فیلمز» (JW Films)، تهیهکننده نازا و یکی از تهیهکنندگان صدای هند رجب، همراه بودند. جاناتان گلیزر نیز به عنوان تهیهکننده اجرایی در مراسم حضور داشت. ویلسون و گلیزر پیشتر به عنوان تیم تهیهکننده فیلم برنده اسکار «منطقه مورد نظر» (The Zone of Interest) فعالیت کرده بودند.
با روشنشدن چراغهای سالن، تعدادی از تماشاگران شروع به بازکردن و به اهتزاز درآوردن پرچمهای فلسطین کردند و یک یا دو پرچم لبنان نیز در میان آنها دیده میشد. برای لحظاتی به نظر میرسید ماموران امنیتی قصد دارند از تماشاگران بخواهند پرچمها را جمع کنند، اما در نهایت ظاهرا از این تصمیم منصرف شدند.
پرچم فلسطین امسال به یکی از موضوعات بحثبرانگیز جشنواره ونیز تبدیل شده است. در طول برگزاری جشنواره، درخواستهایی مطرح شد تا این پرچم در کنار پرچمهای دیگری که از ساختمان پالازو دل سینما به اهتزاز درمیآیند قرار بگیرد؛ اقدامی که هدف آن ادای احترام به فیلمسازان فلسطینی حاضر در بخشهای مختلف جشنواره بود. آلبرتو باربرا، مدیر جشنواره ونیز، پیشتر گفته بود که نهاد برگزارکننده اصلی جشنواره، یعنی دوسالانه ونیز، به دلیل اینکه ایتالیا فلسطین را به عنوان یک کشور به رسمیت نمیشناسد، اجازه برافراشتن پرچم فلسطین را ندارد.
باربرا در نمایش پنجشنبهشب نازا نیز حضور داشت و در تشویق طولانی تماشاگران شرکت کرد. او همچنین پس از پایان نمایش، هر دو کارگردان فیلم را به گرمی در آغوش گرفت.
این استقبال گسترده در حالی اتفاق افتاد که نازا پیش از نمایش جهانی نیز با واکنش بسیار مثبت منتقدان روبهرو شده بود. نخستین نقدهای منتشرشده، توجه ویژهای به اهمیت و ساختار این مستند نشان دادهاند و برخی منتقدان آن را یکی از آثار مهم رقابت امسال ونیز دانستهاند. برخی از نقدها نیز این فیلم را یکی از مدعیان جدی فصل جوایز، از جمله اسکار بهترین مستند، دانستهاند. در ادامه بخشی از نقدهای این مستند آورده شده است.
هالیوود ریپورتر: مستندی ضروری و تکاندهنده
«هالیوود ریپورتر» (The Hollywood Reporter) این فیلم را «مستندی جدی و ضروری درباره ماشین کشتار غیراخلاقی و پیشرفتهای که ارتش اسرائیل در غزه به کار گرفته است» توصیف کرده است.
در بخشی از نقد این نشریه آمده است:
«توصیف تمام احساساتی که تماشای فیلمی مانند نازا ساخته یووال آبراهام و ریچل سور برمیانگیزد، دشوار است. خشم، بدون شک یکی از آنهاست. احساس توهین و تحقیر نیز همینطور. اما بیش از هر چیز، در سطحی عمیق، انزجار از حکومت کنونی اسرائیل و نخستوزیر آن، بیبی نتانیاهو.»
ایندیوایر: فیلمی که تماشایش واقعا آزاردهنده است
«ایندیوایر» (IndieWire) به نازا نمره A داده و آن را مستندی درباره «ماشین بیرحمانه نسلکشی مدرن» توصیف کرده است.
این نشریه درباره عنوان فیلم توضیح میدهد که نازا از یک مخفف مورد استفاده در دستگاه اطلاعاتی اسرائیل گرفته شده است. این اصطلاح به تعداد غیرنظامیانی اشاره دارد که در یک حمله هوایی به عنوان «خسارت جانبی» در نظر گرفته میشوند؛ به بیان دیگر، تعداد غیرنظامیانی که پیش از انجام حمله احتمال کشتهشدنشان در جریان آن پذیرفته شده است. عنوان نازا در عین حال از نظر صوتی نیز تداعیکننده اثر خود فیلم است؛ فیلمی که با وجود ریشه روزنامهنگارانهاش، تاثیری بهشدت ناخوشایند و حتی «تهوعآور» بر مخاطب میگذارد.
در ادامه نقد آمده است:
«در مدت تنها ۸۰ دقیقه، که تمام آن روی پشتبامهای تلآویو فیلمبرداری شده، گروه سازنده مستند یعنی ریچل سور و یووال آبراهام، با منابع ناشناس ارتش اسرائیل گفتوگو میکنند؛ افرادی که روش کار این سیستم را با استفاده از نقاشی و توضیحات شفاهی شرح میدهند. با این حال، سکوتهای آنها نیز به اندازه حرفهایشان افشاگر است.»
آیون سینما: تصویری از تناقضی عمیق و آزاردهنده
وبسایت «آیون سینما» (IonCinema) به نازا چهار ستاره از پنج ستاره داده است. در این نقد آمده است که اگرچه بخش عمده مستند از گفتوگوهای مخفیانه روی پشتبامها تشکیل شده، استفاده از چند قطعه آرشیوی در نقاط درست، تناقضهای موجود در این روایت را برجسته میکند.
منتقد این وبسایت بهطور ویژه به یک ویدیوی قدیمی از نتانیاهو اشاره میکند که در آن، او بهروشنی میگوید کشتن زنان و کودکان بیگناه برای رسیدن به اهداف یا ایجاد اهرم فشار سیاسی، مصداق تروریسم است.
در ادامه نقد آمده است:
«ریاکاری گسترده شبکههای خبری اسرائیل در پوشش روز یادبود هولوکاست، از جمله تقدیر از کلود لنزمن، در میانه چنین خشونتی، تصویری تلخ اما ضروری از عمق حیرتانگیز تناقضی است که در این ماجرا وجود دارد.»
نکستبست پیکچر: یکی از مدعیان اسکار بهترین مستند
«نکستبست پیکچر» (Next Best Picture) به نازا نمره ۹ از ۱۰ داده و از همین حالا آن را یکی از گزینههای قابلتوجه برای رقابت در بخش بهترین مستند اسکار دانسته است.
در نقد این وبسایت آمده است:
«پرترهای گیرا که تصویری هولناک از درگیری در غزه ارائه میدهد و از زاویه دید افرادی، سازوکاری نگرانکننده برای مدیریت و اجرای کشتار را شرح میدهد. شخصیتهای حاضر در فیلم جزئیات روشنگری درباره شیوههای ترسناک این سیستم ارائه میکنند و فیلمسازی نیز به برجستهشدن مضمون اصلی اثر کمک میکند؛ گسست میان سطوح مختلف انسانیت. این فیلم پیام مهمی را به شکلی درگیرکننده منتقل میکند.»
اسکرین اینترنشنال: مستندی فوری و تکاندهنده
«اسکرین اینترنشنال» (Screen International) نازا را «مستندی فوری و تکاندهنده از کارگردانان جز این سرزمین، جایی نیست» خوانده است.
انجمن بینالمللی سینمادوستان: اهمیت فیلم فراتر از داستان آن است
«انجمن بینالمللی سینمادوستان» (International Cinephile Society) به فیلم چهار و نیم ستاره از پنج ستاره داده و در نقد خود تفاوت نازا با «جز این سرزمین، جایی نیست» را برجسته کرده است:
«در جز این سرزمین، جایی نیست، آبراهام و سور داستانی را روایت کردند که مستقیما آن را ثبت و مستند میکردند. در نازا، دامنه و اهمیت موضوع بزرگتر است، اما مهمترین دستاورد فیلم نه داستان آن، بلکه تامل سینماییای است که به مسئله اینکه چه کسی زنده میماند و چه کسی میمیرد اضافه میکند و نشان میدهد این دو چقدر به یکدیگر شبیه هستند.»
گاردین: فیلمی قدرتمند با یک مشکل اجتنابناپذیر
پیتر بردشاو، منتقد «گاردین» (The Guardian)، به نازا چهار ستاره از پنج ستاره داده است. او در نقدی که در مجموع رویکردی مثبت دارد، به یکی دو نقطه ضعف فیلم نیز اشاره میکند؛ از جمله دشواری بزرگی که فیلمسازان به دلیل ناتوانی در افشای هویت منابعشان با آن روبهرو هستند.
بردشاو در بخش دیگری از نقد خود درباره مقایسه فیلم با نازیسم مینویسد:
«یکی از سخنگویان فیلم، ناگزیر و بدون دقت تاریخی، مقایسهای میان این وضعیت و نازیسم مطرح میکند. اما غزه، هرچقدر هم هولناک باشد، همان هولوکاست نیست. این قیاس سست و گمراهکننده بیش از حد در دسترس است؛ بمباران درسدن مقایسه روشنتری به نظر میرسد. با این همه، رنج و اضطراب غزه در این فیلم با وضوحی خیرهکننده به تصویر کشیده میشود.»
در مجموع، نخستین نقدهای نازا نشان میدهند که فیلم یووال آبراهام و ریچل سور توانسته توجه منتقدان را در ونیز جلب کند؛ مستندی که با تکیه بر شهادت منابع ناشناس، تصاویر آرشیوی و زبان سینمایی محدود اما حسابشده خود، تلاش میکند سازوکارهای پشت کشتار غیرنظامیان در غزه را بررسی کند.
نازا را گاردین داکیومنتریز به همراه «جیدبلیو فیلمز» (JW Films)، و با مشارکت «پلیسهولدر فیلمز» (Placeholder Films) و «آنسین هند» (Unseen Hand) تهیه کردهاند. شرکت «امکا۲» (Mk2) نیز مسئول فروش بینالمللی فیلم است.
در نهایت جشنواره فیلم ونیز ۲۰۲۶ امروز، ۱۲ سپتامبر، به پایان رسید و نازا ساخته یووال آبراهام و ریچل سور موفق شد جایزه ویژه هیئت داوران (Special Jury Prize) بخش مسابقه را دریافت کند.
منبع: La Biennale di Venezia ,Deadline1, Deadline2
