۱۰ فیلم برتر درباره سفر به ماه؛ از «آپولو ۱۳» تا «نخستین انسان»
در روزهایی که اینترنت کشور قطع بود (و همچنان هست)، ناسا ماموریت آرتمیس 2 را با موفقیت به پایان رساند و پس از پنج دهه، بار دیگر چند فضانورد را راهی کرهی ماه کرد تا از آن عکس بگیرند، نیمنگاهی به نیمهی تاریکش داشته باشند و اطلاعات تازه بهدست بیاورند. به مناسبت اتفاق تاریخی مذکور، در این مقاله، چند فیلم جذاب درباره سفر به ماه را مرور خواهیم کرد.
علاقهی بشر به کرهی ماه، فراتر از یک کنجکاوی علمی ساده است؛ آن را باید کششی عاطفی و حتی اسطورهای بدانیم که از گذشتههای دور شکل گرفته. انسانها از دوران کهن، همواره به آسمان چشم دوختهاند و به دنبال کشف رمز و رازهای آن بودهاند. در عصر مدرن، با پیشرفتهای عظیم تکنولوژی، شیفتگی انسان نه تنها از بین نرفته بلکه شکل تازهای به خود گرفته.
حالا سفر به فضا یا قدم گذاشتن روی کره ماه، رویا نیست، مسئله این است که «چه زمانی» بشر کلونیاش را در ماه یا مریخ برپا میکند و چه زمانی شاهد کوچ انسانها خواهیم بود. البته اینها دغدغههای جهان اولی است، در نقطهای که ما هستیم، اصلا همین که اینترنت داشته باشی و بتوانی چنین اخباری را دنبال کنی، یک دستاورد محسوب میشود.
1- ماه (Moon)
- سال اکران: 2009
- کارگردان: دانکن جونز
- بازیگران: سام راکول، بندیکت وانگ، دومینیک مک الیگوت، کایا اسکودلاریو
- امتیاز کاربران IMDb به فیلم: 7.8 از 10
- امتیاز راتن تومیتوز به فیلم: 90 از 100
اولین تجربهی کارگردانی دانکن جونز، شاید یکی از متفاوتترین فیلمها درباره کره ماه باشد، چون به کلی از فرمولهای رایج آثار فضایی فاصله میگیرد و تمرکز خود را روی عناصر فلسفی و فروپاشی تدریجی ذهن انسان در انزوا قرار میدهد. سم بل (سم راکول) یک پایگاه فضایی استخراج هلیوم-3 از سنگهای قمری را به تنهایی مدیریت میکند و این منابع را به کرهی زمین میفرستد. در روزهای پایانی ماموریت سه سالهی سم، او آماده است تا به خانه بازگردد اما اتفاق عجیبی رخ میدهد.
«ماه» در ظاهر مینیمال است. لوکیشن محدود، تنها یک شخصیت، و روایتی آرام. اینجا خبری از انفجارهای عظیم یا جلوههای ویژهی پرزرقوبرق نیست؛ تنش اصلی، درونی و روانشناختی است. فیلم یک معماست اما تلاش نمیکند که با پیچشهای ناگهانی کسی را شوکه کند. راز اصلی «ماه» آرامآرام آشکار میشود و وقتی به پاسخ میرسید، بیشتر از آنکه غافلگیر شوید، حسی ناخوشایند پیدا میکنید.
فیلم تفکربرانگیز دانکن جونز به مضامینی همچون طمعکاری شرکتهای بزرگ، انسانیت، همدردی و مهمتر از همه، نقش اخلاقیات در علم میپردازد و بیدلیل نیست که یکی از بهترین فیلمهای فضایی تاریخ در نظر گرفته میشود. برگ برندهی «ماه» را باید بازی دیدنی سم راکول بدانیم، او به خوبی توانسته درماندگی و جداافتادگی سم بل را به نمایش بگذارد. «ماه» همچنین بار دیگر ثابت میکند که برای ساختن یک اثر علمی-تخیلی تاثیرگذار، به بودجههای نجومی نیاز نیست.
2- آپولو 13 (Apollo 13)
- سال اکران: 1995
- کارگردان: ران هاوارد
- بازیگران: تام هنکس، بیل پکستون، اد هریس، کوین بیکن، کاتلین کویینلان، گری سینایس
- امتیاز کاربران IMDb به فیلم: 8 از 10
- امتیاز راتن تومیتوز به فیلم: 77 از 100
وقتی صحبت از فیلمهای مرتبط با ماه میشود، طیف جالبی از آثار را میبینیم؛ از بازسازیهای واقعگرایانهی ماموریتهای فضایی تا آثار رویاپردازانه و حتی فانتزی. و البته همین تضاد است که این زیرژانر را جذاب میکند. یکی از شاخصترین فیلمهای رئال، «آپولو 13» ساختهی ران هاوارد است، فیلمی که روی یک بحران واقعی تمرکز دارد و داستان ماموریتی را روایت میکند که قرار بود یک موفقیت دیگر برای ناسا باشد، اما با یک انفجار ناگهانی، به کابوسی مهندسی و انسانی تبدیل شد.
سال 1970، سه فضانورد برای انجام ماموریت آپولو 13 راهی کره ماه شدند اما در میانه راه، با یک انفجار، شرایط عوض شد. جذابترین عنصر فیلم را باید تیم بازیگریاش بدانیم. تام هنکس، کوین بیکن، بیل پکستون، گری سینایس، اد هریس و کاتلین کویینلان، هر کدام به تنهایی میتوانستند یک فیلم را جلو ببرند، اما اینجا در خدمت یک هدف مشترک قرار گرفتهاند، یعنی القای حس اضطراب.
اما چیزی که «آپولو 13» را متمایز میکند، واقعگرایی فنی آن است. فیلم با وسواس، جزئیات مهندسی و فرآیندهای تصمیمگیری ناسا را بازسازی میکند، از محاسبات پیچیده تا راهحلهایی که باید در شرایط محدود اجرا شوند. استفادهی هوشمندانه ران هاوارد از تصاویر آرشیوی واقعی را هم نباید نادیده گرفت. «آپولو 13» از جهاتی فیلم ترسناکی است، چون محدودیتهای انسان در مواجهه با فضای بیکران را یادآور میشود، البته این بدان معناست نیست که انسان از تلاش برای کشف رازهای هستی دست خواهد کشید.
3- تله ماه (Moontrap)
- سال اکران: 1989
- کارگردان: رابرت دایک
- بازیگران: بروس کمبل، والتر کونیگ، لی لومباردی، جان جی ساندرز، داگ چایلدز، جیمز ای کورتنی
- امتیاز کاربران IMDb به فیلم: 4.8 از 10
- امتیاز راتن تومیتوز به فیلم: 27 از 100
از هر زاویه که به «تله ماه» نگاه کنید، نقطهی مقابل «آپولو 13» قرار میگیرد. اگر آن فیلم درباره این بود که «چطور زنده بمانیم»، ساختهی رابرت دایک دربارهی این است که «چطور اغراق کنیم و مخاطب را سرگرم». این فیلم کالت در دوران اکران با بازخوردهای منفی روبهرو شد اما حالا طرفداران خاص خودش را دارد و البته تصویر دقیقی از آثار علمی-تخیلی دهه 80 میلادی هم هست، جایی که منطق روایی در اولویت دوم قرار دارد و «فضاسازی» همهچیز را تعیین میکند.
ماجراها دربارهی ماموریتی روی ماه است که به مواجهه با موجودات سایبورگ بیگانه ختم میشود! مسلما اگر به دنبال یک داستان پرکشش هستید، این فیلم برای شما نیست. فیلم عامدانه سطحی و مضحک است، اما حداقل جلوهها ویژهی میدانی خوبی دارد و حسی ایجاد میکند که نمیتوانید مشابهش را از آثار امروزی دریافت کنید. طراحی موجودات هم بهاندازهای خلاقانه هست که فیلم را تا حدودی نجات دهد.
«تله ماه » فیلم سرراستی است و علاقهای به پیچیدگی ندارد؛ میداند که میخواهد چه نوع تجربهای ارائه دهد و سعی نمیکند چیزی فراتر از آن باشد. و شاید به خاطر همین صداقت است که فیلم علیرغم ضعفهای فنی و قصهای بد، به تجربهی سینمایی لذت بخشی تبدیل میشود. و بله، فیلم یک دنباله هم دارد که تقریبا به اندازه نسخهی اصلی گمنام است. دیدن قسمت دوم ضروری نیست اما اگر به این نوع سینما علاقه دارید، آنهم میتواند جالب باشد.
4- نخستین انسان (First Man)
- سال اکران: 2018
- کارگردان: دیمین شزل
- بازیگران: رایان گاسلینگ، جیسون کلارک، کلر فوی، پاتریک فوگیت، مارک آرمسترانگ، کوری استول
- امتیاز کاربران IMDb به فیلم: 7.3 از 10
- امتیاز راتن تومیتوز به فیلم: 87 از 100
«نخستین انسان» درباره یک پیروزی تاریخی است اما مهمتر از آن، درباره تاوانی است که آدمها برای رسیدن به پیروزی متحمل میشوند، هزینهای که بیشتر روانی است تا فیزیکی. فیلم متفاوت دیمین شزل، یک اثر حماسی دربارهی فتح ماه نیست. حتی وقتی به ماموریت تاریخی آپولو 11 نزدیک میشویم، فیلم همچنان از تبدیل شدن به یک نمایش قهرمانانهی کلاسیک خودداری میکند. اینجا، تمرکز اصلی روی «انسان» است، نه «دستاورد».
فیلم، سالهای منتهی به این ماموریت را در قالب دورهای از فرسایش تدریجی نشان میدهد؛ فشارهای کاری، خطر دائمی مرگ، و فاصلهای که میان فضانوردان و زندگی عادی ایجاد میشود. اینجا فضا یک رویای شیرین نیست؛ یک محیط خشن است که هر اشتباه کوچکی در آن میتواند مرگبار باشد.
اما چیزی که «نخستین انسان» را خاص میکند، نحوهی برخوردش با لحظهی تاریخی فرود بر ماه است. برخلاف فیلمهای دیگر (یا حتی مستندها) که این لحظه را به اوج دراماتیک قصه تبدیل میکنند، شزل آن را مینیمال و شخصی روایت میکند؛ گویی این دستاورد عظیم، در نهایت تجربهای فردی است. فیلم به اندازهی ساختههای پیشین شزل، «لا لا لند» یا «ویپلش» تاثیر فرهنگی گسترده نداشت، اما شاید بتواند نگاهها نسبت فضانوردان و سفرهای فضایی را تغییر دهد.
5- سفر به ماه (A Trip to the Moon)
- سال اکران: 1902
- کارگردان: ژرژ ملییس
- بازیگران: فرانسوا لالمنت، جولز اوژن لگریس
- امتیاز کاربران IMDb به فیلم: 8.1 از 10
- امتیاز راتن تومیتوز به فیلم: 100 از 100
اگر بخواهیم اولین فیلم تاریخ درباره سفر به ماه را پیدا کنیم، باید به زمانی برگردیم که خودِ سینما هنوز در ابتدای مسیر قرار داشت. «سفر به ماه» ساختهی ژرژ ملییس، از اولین نمونههای جدی «تخیل در سینما» است، زمانی که هیچکس نمیدانست چه آیندهای انتظار این مدیوم را میکشد و تا کجا میتواند پیش برود.
ملییس که خودش شعبدهباز بود، سینما را هم مثل یک صحنهی جادو میدید. الهام گرفتن از آثار ژول ورن مثل «از زمین تا کره ماه» و «دور ماه» باعث شد ایدهای را به تصویر بکشد که در آن زمان غیرقابل تصور بود: سفر انسان به ماه. اما آنچه این فیلم را ماندگار کرده، نه دقت علمی، بلکه جسارتش در خیالپردازی است. تصویر معروف برخورد فضاپیما با چشم ماه (که آن را شبیه یک صورت انسانی میبینیم)، حالا کمی خندهدار به نظر میرسد، اما در زمان خودش، حیرتانگیز بود. ملییس با استفاده از تکنیکهای ابتدایی جلوههای ویژه (از برشهای ناگهانی تا دکورهای نقاشیشده) جهانی ساخت که از واقعیت فاصله داشت، و در قلمروی خیال حرکت میکرد.
در فیلم، اخترشناسان بیشتر شبیه ماجراجویان کارتونیاند تا دانشمند، و مواجهه با موجودات ماه هم بیشتر به یک فانتزی سورئال شباهت دارد تا یک سناریوی علمی. و شاید هدف هم همین بود. این فیلم قبل از آنکه انسان از طریق علم به ماه برسد، رویای آن را در ذهنها جاری کرده بود. و گویی ملییس پیشبینی کرده بود که ژانر علمی-تخیلی قرار است به یکی از مهمترین ژانرهای سینما تبدیل شود. او مسیری را آغاز کرد که بعدها به آثاری انقلابی مانند «آواتار» ختم شد.
6- هدف کره ماه (Destination Moon)
- سال اکران: 1950
- کارگردان: اروینگ پیکل
- بازیگران: اروینگ پیکل، دیک وسن، جان آرچر، وارنر اندرسون، تام پاورز، تد وارد، فرانکلین فارنوم
- امتیاز کاربران IMDb به فیلم: 6.3 از 10
- امتیاز راتن تومیتوز به فیلم: 67 از 100
چند دهه بعد از «سفر به ماه» ژرژ ملییس، پارادایم به وضوح تغییر کرد. در دهه 50 میلادی، سینما فقط رویاپردازی نمیکرد، بلکه سعی داشت «واقعیت» را شبیهسازی کند. «هدف کره ماه» با مشارکت رابرت ای. هاینلاین (یکی از چهرههای مهم ادبیات علمی-تخیلی) ساخته شد و احتمالا همین حضور باعث شد قصهی فیلم، رنگوبوی علمیتری به خود بگیرد. فیلم به جای عناصر فانتزی، روی جزئیات مهندسی و فرآیند رسیدن به ماه تمرکز میکند.
و مشابه «اولین انسانها در ماه» (که جلوتر به آن هم میپردازیم)، استفاده از تکنولوژی تکنیکالر به فیلم کمک کرد تا جلوهای مدرنتر و واقعیتر داشته باشد؛ گامی مهم در مسیری که سینما را به علم نزدیک میکرد. اما شاید جالبترین وجه فیلم، نگاهش به ساختار قدرت و اقتصاد فضایی باشد. داستان دربارهی گروهی از صنعتگران است که برای دور زدن بوروکراسی دولتی، خودشان دست به کار میشوند و یک ماموریت مستقل به ماه را طراحی میکنند.
این ایده در سال 1950 احتمالا کمی تخیلی یا حتی اغراقآمیز به نظر میرسید، اما امروز -در حضور شرکتهایی مثل اسپیسایکس- بیشتر شبیه یک پیشبینی دقیق است تا خیالپردازی. اگر «سفر به ماه» نمایندهی دوران کودکی سینماست، «هدف کره ماه» قدمی بهسوی بلوغ بود، جایی که خیال، به تدریج با علم و واقعیت هممسیر میشود، و چه چیزی هیجانانگیزتر از این؟
7- سقوط ماه (Moonfall)
- سال اکران: 2022
- کارگردان: رولاند امریش
- بازیگران: هالی بری، پاتریک ویلسون، جان بردلی، کلی یو، چارلی پلامر، کلی رایلی، استنلی توچی، مایکل پنیا
- امتیاز کاربران IMDb به فیلم: 5.2 از 10
- امتیاز راتن تومیتوز به فیلم: 35 از 100
ما این روزها، آثار علمی-تخیلی را با وسواس ویژهای تحلیل میکنیم. دقت علمی آنها را میسنجیم، به دنبال قصههای پیچیده و عمیق هستیم و انتظار داریم همهچیز واقعگرایانه پیش برود. با وجود این، بد نیست یادمان بیفتد که سینما -و ژانر علمی-تخیلی- قرار نیست همیشه منطقی باشد. بعضی وقتها، فیلمها برای سرگرمی ساخته میشوند و «سقوط ماه» دقیقا با همین هدف تولید شده است. رولاند امریش که با «روز استقلال» و «2012» تخصصش در ساخت آثار فاجعهای و نابودیهای باشکوه را به رخ کشیده بود، اینجا هم بار دیگر، استعدادهایش را به نمایش میگذارد.
ایدهی اصلی فیلم مبتنی بر یک سوال مضحک اما تا حدودی جالب شکل گرفته: اگر ماه از مدارش خارج شود و به سمت زمین بیاید، چه اتفاقی میافتد؟ فیلم بدون معطلی وارد همین سناریو میشود و تیمی از شخصیتها (دو فضانورد و یک نظریهپرداز توطئه) را در مرکز ماجرا قرار میدهد. مسلما اینجا نباید انتظار منطق سفت و سخت یا انسجام روایی داشته باشید. «سقوط ماه» با یک ایده دیوانهوار شروع میکند و در ادامه دیوانهوارتر هم میشود؛ حتی چند پیچش داستانی داریم که فیلم را به ژانر کمدی نزدیک میکند.
با این حال، اگر سختگیر نباشید و بدانید با چگونه اثری روبهرو هستید (یک بیمووی پرخرج و نه چندان جدی)، «سقوط ماه» میتواند تجربهی بامزه و سرگرمکنندهای باشد. جلوههای ویژهی فیلم با اینکه بینقص نیستند، اما در خدمت همان چیزی قرار دارند که امریش در آن استاد است؛ خلق لحظات فاجعهبار حماسی.
8- آپولو 11 (Apollo 11)
- سال اکران: 2019
- کارگردان: تاد داگلاس میلر
- چهرههای حاضر: باز آلدرین، نیل آرمسترانگ، مایکل کالینز، چارلز دوک، بروس مککندلس دوم
- امتیاز کاربران IMDb به فیلم: 8.1 از 10
- امتیاز راتن تومیتوز به فیلم: 99 از 100
درباره سفر به ماه، مستندهای متعددی ساخته شده اما شاید هیچکدام به اندازهی این ساختهی تاد داگلاس میلر درخشان نباشند. فیلم از تصاویر آرشیوی قدیمی (که بسیاری از آنها پیش از این دیده نشده بود) استفاده میکند تا ماموریت آپولو 11 را بازسازی کند؛ ماموریتی که با حضور نیل آرمسترانگ، باز آلدرین و مایکل کالینز به یکی از نقاط عطف تاریخ بشر تبدیل شد. این فیلم اما یک ویژگی جالب دارد؛ تلاش نمیکند این رویداد را به «افسانهای قهرمانانه» تبدیل کند.
برخلاف اکثر مستندها که روی رقابت فضایی -میان ایالات متحده آمریکا و اتحاد جماهیر شوروی- تمرکز دارند، دغدغهی اصلی این مستند، «فرآیند» است؛ کار تیمی، دقت، و حرفهایگری. اینجا خبری از نریشنهای دراماتیزه یا تحلیلهای عجیب نیست؛ تصاویر خودشان حرف میزنند.
و شاید مهمترین دستاورد فیلم همین باشد؛ بازگرداندن حس شگفتی، آنهم نه از طریق جلوههای ویژه یا داستانپردازی، بلکه از طریق واقعیتی که خودش به اندازهی کافی شگفتانگیز هست. تماشای «آپولو 11» میتواند شما را به دوران کودکی ببرد، همان روزهایی که درباره «فضانورد شدن» رویاپردازی میکردید.
9- اولین انسانها در ماه (First Men in the Moon)
- سال اکران: 1964
- کارگردان: نیتن جوران
- بازیگران: لایونل جفریس، مارتا هایر، میلز مالسون، مارنه مایتلند
- امتیاز کاربران IMDb به فیلم: 6.5 از 10
- امتیاز راتن تومیتوز به فیلم: 67 از 100
در «اولین انسانها در ماه»، لایونل جفریس نقش کِوُر را برعهده دارد، یک دانشمند عجیبوغریب که یک مادهی ضدجاذبه اختراع میکند تا شرایط برای سفر به ماه فراهم شود. اما سفر وی همراه با دو فضانورد دیگر به جای خوبی ختم نمیشود، زیرا آنها در سطح ماه با موجودات حشرهمانندی به نام سلنایت ملاقات میکنند. فیلم در مقایسه با دیگر اقتباسهای اچ. جی. ولز (نویسنده مشهور ژانر علمی-تخیلی)، لحن ملایم و روشنی دارد و نمیخواهد یک اثر سینمایی جدی و تاریک باشد. این باعث شده تا بعضی از بخشهای فیلم به کمدی نزدیک شود و مخاطب اتفاقات را چندان جدی نگیرد. این سرزندگی، در طراحی صحنهی فیلم نیز به چشم میخورد؛ نیتن جوران با استفاده از تکنیکالر، محیطهای رنگارنگ و متفاوتی خلق کرده است.
«اولین انسانها در ماه» با اینکه در بخش فنی موفق است اما فیلمنامهی نایجل نیل و جان رید جادوی نوشتههای ولز را ندارد و کمهیجان است؛ در واقع برای اینکه اولین اتفاق جذاب فیلم رقم بخورد، باید چهل دقیقه منتظر بمانید. این آغاز آرام از این جهت جواب نمیدهد که در بخش میانی نیز اتفاق خاصی رخ نمیدهد و نقطهی اوج قصه هم تعلیق چندانی ندارد. علاوه بر این، مخاطب هرگز این حس را ندارد که شخصیتها در خطر هستند و کشمکش چندانی میان شخصیتها به چشم نمیخورد.
سلنایتها که فیلم میخواهد باور کنیم هیولاهای بیرحم و خطرناکی هستند، در عمل اینگونه به تصویر کشیده نشدهاند و شخصیتهای اصلی (به استثنای کور) چندان دوستداشتنی نیستند. حتی در بعضی از دقایق، شخصیتها با تصمیمات غیرعادی، خطرناک و احمقانهای که میگیرند، باعث خشم بیننده میشوند. بله، ضعفهای «اولین انسانها در ماه» بر کسی پوشیده نیست اما در جایگاه یک فیلم کلاسیک بلندپروازانه، ارزش دیدن دارد.
10- خارج از محدوده (Outland)
- سال اکران: 1981
- کارگردان: پیتر هایمز
- بازیگران: شان کانری، پیتر بویل، فرنسیس استرنهیگن، جان راتزنبرگر، کیکا مارکهام
- امتیاز کاربران IMDb به فیلم: 6.6 از 10
- امتیاز راتن تومیتوز به فیلم: 59 از 100
«خارج از محدوده» از فیلمهای کمتردیدهشدهی شان کانری است و با دیگر آثار این مقاله یک تفاوت ویژه دارد: ماجراهای آن در یک «ماه متفاوت» اتفاق میافتد. پیتر هایمز پیش از این با «کاپریکورن یک» (1977) نشان داده بود که به ژانر فضایی علاقه دارد، و در «خارج از محدوده» این علاقه را با عناصر وسترن و نوآر ترکیب میکند. فیلم ما را به یکی از قمرهای سیاره مشتری، یعنی آیو میبرد.
اینجا با یک کلونی معدنی روبهرو هستیم که بیشتر شبیه یک شهر مرزی بیقانون -به سبک آثار وسترن- است تا یک پایگاه علمی پیشرفته. مارشال اونیل (شان کانری) اخیرا به این کلونی منتقل شده و سعی میکند نظمی حداقلی را در این محیط پرآشوب برقرار کند. فیلم بهوضوح از فرمول کلاسیک «نیمروز» (1952) الهام گرفته است؛ یعنی قهرمانی که در برابر تهدیدی قریبالوقوع، تقریبا بدون حمایت دیگران میایستد.
در کنار کانری، فرنسیس استرنهیگن را هم در فیلم داریم. او در نقش پزشک کلونی، قصه را به مسیر متفاوتی میبرد، و تحقیقات آنها دربارهی مرگهای مشکوک، بهتدریج لایههای تاریکتری از این جامعهی کوچک را آشکار میکند. «خارج از محدوده» شاهکار نیست اما سرگرمکننده است و ارزش تماشا دارد.
منبع: denofgeek, دیجیکالا مگ
